Dług poznawczy. Jak AI ogłupia inwestorów i co można z tym zrobić?

Dzięki narzędziom sztucznej inteligencji inwestorzy mogą lepiej zrozumieć trendy rynkowe, analizować dane finansowe czy prognozować przyszłe wyniki. Korzystanie z nich może zatem udoskonalić proces podejmowania decyzji inwestycyjnych. Z drugiej strony, nadmierne poleganie na narzędziach AI może przyćmić zdrowy rozsądek. Inwestorzy mogą zacząć ufać algorytmom bardziej niż własnej analizie, co może prowadzić do błędnych decyzji.

Długotrwałe poleganie na zewnętrznych narzędziach poznawczych – takich jak sztuczna inteligencja, wyszukiwarki, kalkulatory czy GPS, które zastępują nasze własne procesy myślowe, niesie ze sobą negatywne skutki. Korzystając z nich zaciągamy tzw. „Dług poznawczy”, czyli zyskujemy krótkoterminową wygodę, kosztem długoterminowej sprawności intelektualnej. W tym artykule postaram się przybliżyć Wam ten temat. Dowiecie się, w jaki sposób korzystać z narzędzi AI w inwestowaniu, aby sobie nie zaszkodzić. Zapraszam do lektury.

Kalkulator – koniec liczenia w pamięci

Można przyjąć, że kalkulator ma swoje początki w XVII wieku, choć wtedy były to mechaniczne maszyny liczące, a nie kalkulatory w dzisiejszym rozumieniu. Współcześnie wiele osób myśląc o kalkulatorze ma zapewne przed oczyma aplikację w swoim smartfonie. Wystarczy dziś mieć przy sobie wyłącznie komórkę, aby wykonywać dosyć skomplikowane obliczenia. Wygoda, wygoda, jeszcze raz wygoda.

Ta wygoda ma jednak swoją ciemną stronę. Kalkulator eliminuje potrzebę aktywnego przetwarzania liczbowego, co prowadzi do osłabienia pamięci roboczej. Użytkownicy przestają ćwiczyć szacowanie, zaokrąglanie i sprawdzanie poprawności wyników. W badaniach edukacyjnych zauważono, że uczniowie korzystający z kalkulatorów częściej popełniają błędy logiczne, bo nie rozumieją mechaniki działań. W testach PISA i TIMSS uczniowie z krajów, gdzie kalkulatory są powszechnie używane, osiągają niższe wyniki w zadaniach wymagających obliczeń w pamięci. W ramach przypomnienia, Testy PISA i TIMSS to dwa najważniejsze międzynarodowe badania edukacyjne, które mierzą poziom wiedzy i umiejętności uczniów, ale robią to w różny sposób i w różnych grupach wiekowych.

PISA – Programme for International Student Assessment

Organizatorem tego badania jest OECD (Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju). W ramach PISA badani są 15-latkowie, a zakres badania obejmuje czytanie ze zrozumieniem, matematykę, nauki przyrodnicze. Celem badania jest ocena praktycznego zastosowania wiedzy w codziennych sytuacjach.

TIMSS – Trends in International Mathematics and Science Study

Organizatorem jest IEA (Międzynarodowe Stowarzyszenie Mierzenia Osiągnięć Szkolnych). Badaniu poddaje się uczniów w wieku ok. 10 i 14 lat, a jego zakres obejmuje matematykę i nauki przyrodnicze. Celem badania jest ocena wiedzy zgodnej z programem nauczania.

Krótko mówiąc – pierwsze badanie sprawdza umiejętności praktyczne, zaś drugie – wiedzę szkolną.

Jednym z wniosków, jakie można wyciągnąć z tych badań jest to, że nawet proste działania, jak dodawanie czy mnożenie, są coraz częściej delegowane na urządzenia, co prowadzi do zaniku zdolności samodzielnego liczenia.

Wyniki testów PISA z zakresu czytania, matematyki i nauk ścisłych osiągnęły swój szczyt około 2012 roku. Niepokojące jest również to, że problem nie ogranicza się jedynie do młodzieży. Badania OECD dotyczące kompetencji dorosłych wskazują na podobne spadki we wszystkich grupach wiekowych.

Przeczytaj również:

• 8 pułapek umysłu, przez które tracisz pieniądze na giełdzie
• Najczęstsze błędy inwestorów
• Psychologia giełdy: jak unikać myślenia stadnego i nadmiernej pewności siebie?

Dług poznawczy

Jak już wspominałem wyżej, Dług poznawczy to krótkoterminowa wygoda kosztem długoterminowej sprawności umysłowej. Oszczędzamy czas i wysiłek, ale:

• Nie ćwiczymy pamięci
• Nie rozwijamy krytycznego myślenia
• Nie angażujemy się głęboko w analizę
• Tracimy zdolność do samodzielnego rozwiązywania problemów

Szczególnie istotną role w osłabianiu funkcji poznawczych zarówno wśród młodzieży, jak i dorosłych odgrywają media społecznościowe. Można powiedzieć, że sprawiły one, iż dług poznawczy zaczął wielu osobom wymykać się spod kontroli.

• Scrollowanie zastąpiło refleksję. Treści przyswajane są szybko, bez głębokiego przetwarzania,
• Algorytmy decydują, co dana osoba widzi, co myśli i co pamięta,
• Ciągłe przeskakiwanie między bodźcami osłabia zdolność do skupienia,
• Ubożeje pamięć – treści są ulotne, a mózg nie koduje ich głęboko,
• Zanika samodzielne myślenie – zamiast tworzyć własne opinie, powielane są cudze.

W związku z wejściem w erę sztucznej inteligencji, problem zadłużenia poznawczego może narastać w kolejnych latach. Bardzo ważna staje się zatem kwestia zarządzania długiem poznawczym.

Zarządzanie długiem poznawczym

W ramach Independent Trader wielokrotnie zwracaliśmy uwagę na różnicę między mądrym a nierozsądnym zadłużaniem się. Dług poznawczy, o którym mowa w tym artykule wcale nie musi być negatywny, o ile jest zaciągany w rozsądny sposób oraz świadomie zarządzany. Zarządzanie długiem poznawczym polega na odzyskaniu równowagi między wygodą technologiczną a aktywnym myśleniem. To nie walka z technologią – to świadome korzystanie z niej, by nie zatracić własnych zdolności poznawczych. Kluczowe są:

• Równowaga między korzystaniem z narzędzi AI a aktywnym myśleniem,
• Ćwiczenie funkcji poznawczych mimo dostępności technologii sztucznej inteligencji,
• Refleksja nad tym, co delegujemy i dlaczego.

W dalszej części artykułu chciałbym przedstawić Wam kilka konkretnych rad, dzięki którym będziecie mogli korzystać z AI nie tracąc własnych zdolności poznawczych.

Jak świadomie korzystać z AI w inwestowaniu?

1. Na początek zastanów się, które zadania wykonujesz samodzielnie, a które oddajesz AI. Czy naprawdę potrzebujesz skorzystać z narzędzia, czy możesz rozwiązać dany problem samodzielnie?
   
   Przykład: Zamiast samodzielnie analizować raport kwartalny spółki, korzystasz z AI, która od razu podsumowuje dla Ciebie najważniejsze dane. To wygodne, ale może osłabić Twoją umiejętność wyciągania wniosków finansowych i dostrzegania niuansów.
   
   
2. Wprowadź „przerwy poznawcze”. Przykładowo wykonuj pracę analityczną przez 30-45 minut bez żadnych wspomagaczy (bez AI, bez Internetu itd.). Zapisuj myśli odręcznie, licz w pamięci, nie korzystaj z podpowiedzi.
   
   Przykład: Zamiast polegać na gotowych danych (np. z Gurufocus.com) dla danej spółki, oblicz sam:
   
   P/E (Price to Earnings)
   ROE (Return on Equity)
   
   To wzmocni Twoją pamięć finansową i pokaże, co naprawdę stoi za „atrakcyjnymi wskaźnikami”.
   
   
3. Ćwicz funkcje poznawcze. Graj w gry logiczne, sudoku, pisz bez autokorekty. To dobry trening dla mózgu. Dobrym pomysłem będzie też czytanie dłuższych tekstów, uczenie się czegoś na pamięć i tworzenie własnych notatek.
   
   Przykład: zamiast bazować na gotowym opracowaniu ze stron analitycznych, które streszczają raporty dotyczące inflacji CPI itp. sam przeczytaj taki raport, a następnie stwórz ręcznie własne zestawienie:
   
   Co się zmieniło w danych?
   Jakie mogą być konsekwencje dla rynku?
   
4. Po użyciu danego narzędzia AI do analizy zadaj sobie pytanie: „czy rozumiem to, co przeczytałem?”
   
   Przykład: Korzystasz z narzędzia AI, które rekomenduje zakup spółki technologicznej X. Powód? „Wysokie tempo wzrostu, pozytywny sentyment rynkowy, atrakcyjny poziom P/E.”
   
   Zamiast ślepo kliknąć „kup” zatrzymaj się i zadaj sobie pytania:
   
   Co konkretnie oznacza „pozytywny sentyment”?
   
   Czy wiem, skąd pochodzi wskaźnik P/E i czy to naprawdę niski poziom w tej branży?
   
   Dzięki tym pytaniom zaczniesz pogłębiać analizę: przeczytasz raport finansowy spółki, porównasz ją z konkurencją, ocenisz dynamikę rynku. W efekcie podejmiesz bardziej świadomą decyzję, a może nawet odrzucisz rekomendację AI jako zbyt powierzchowną.
   
   
5. Zastosuj tzw. detoks dopaminowy. Ogranicz bodźce, które dają natychmiastową gratyfikację (scrollowanie, szybkie odpowiedzi). Pracuj nad zadaniami wymagającymi cierpliwości i skupienia.
   
   Przykład: Załóżmy, że zaglądasz do platformy inwestycyjnej 20 razy dziennie – sprawdzasz zmiany notowań, alerty i komentarze analityków. Każde kliknięcie daje zastrzyk dopaminy: „Zyskałem 1%, jestem na dobrej drodze!”
   
   Postaw sobie wyzwanie. Przez 5 dni:
   
   Nie loguj się do aplikacji inwestycyjnej
   
   Nie czytaj analiz AI
   
   Nie reaguj na powiadomienia rynkowe
   
   Zamiast tego: przeczytaj jakiś raport lub artykuł od deski do deski. Zanotuj najważniejsze rzeczy. Zastanów się, czy to co wynotowałeś mogłoby mieć wpływ na Twoje inwestycje.
   
   W efekcie, zamiast impulsywnych decyzji, odzyskujesz kontrolę poznawczą. Uczysz się cierpliwości, zaczynasz planować z wyprzedzeniem.
   
   Jeśli zauważasz, że AI „myśli za Ciebie” zbyt często, a Twoja motywacja i kreatywność spadają – dopaminowy detoks może być skuteczną strategią. Nie chodzi o całkowite odcięcie się od technologii, ale o świadome zarządzanie stymulacją i odzyskanie kontroli nad własnym procesem poznawczym.
   

Przeczytaj również:

• Jak inwestor może wzmocnić swoją psychikę?
• Jak się bogacić i przy tym nie zatracić?
• Jak newsy wpływają na wyniki inwestorów?

Podsumowanie

Sztuczna inteligencja bardzo pomaga w inwestowaniu, ale kosztem długoterminowej zdolności do samodzielnego myślenia. Wobec tego warto przeciwdziałać degradacji naszych funkcji poznawczych. Narzędzia AI są tak dobre, jak dane, na jakich się uczą. Nie zapominajmy zatem, że AI nie ma dostępu do wszystkiego. Przykładowo czasem zwykłe wejście na jakieś zamknięte forum inwestycyjne sprawi, że znajdziemy tam kogoś kto pracuje w spółce, która interesuje nas inwestycyjnie. Ta osoba, przez to, że jest blisko tej spółki może wiedzieć, jakie są jej prawdziwe przewagi lub, jakie ta firma ma problemy, o których nie mówi się publicznie. Doszukiwanie się tego typu informacji wymaga jednak samodzielnej analizy. Wymaga wysiłku.

Pamiętajmy, że AI nadal często się myli. Nawet jeśli korzystacie z narzędzi AI tylko w początkowej fazie analizy, to i tak konieczna jest znajomość podstaw, bo w pewnym momencie AI może Was oszukać, co sprawi, że wnioski wyciągnięte potem okażą się błędne. Szkoda wtedy Waszej pracy. Dobrze się sprawdzi zasada ograniczonego zaufania.

Na koniec chciałbym podkreślić wagę robienia własnych notatek. Kiedy czytacie jakąś książkę, raporty czy artykuł warto zanotować sobie wnioski. Dzięki tym wnioskom będziecie mogli podjąć o wiele mądrzejsze decyzje niż AI opierająca się na suchych danych. W Independent Trader zdajemy sobie sprawę, jak ważne są samodzielnie wyciągane wnioski, dlatego nigdy nie pojawi się na naszym portalu artykuł wygenerowany przez AI. Nie zmienia to jednak faktu, że dostrzegamy liczne zalety korzystania z narzędzi sztucznej inteligencji, dlatego na naszym portalu pewnie jeszcze nie raz będzie przewijał się wątek AI.