Publiczne pieniądze bez hamulców. Jak rząd wydał miliardy na głupoty i przekręty?

W Polsce od lat działa ten sam mechanizm. Kiedy państwu brakuje pieniędzy, politycy sięgają po środki od podatników. Rok w rok słyszymy o coraz to głupszych i bardziej opresyjnych pomysłach. Mają one na celu pełną inwigilację każdego przedsiębiorcy. Zbierane dane pozwalają tworzyć coraz sprytniejsze narzędzia kontroli. W efekcie przedsiębiorca, który napędza naszą gospodarkę, albo się poddaje, albo musi płacić coraz wyższe podatki i składki.

Zanim więc politycy po raz kolejny opowiedzą, że trzeba coś poprawić, uszczelnić i uregulować, warto przypomnieć sobie jedną podstawową kwestię. Chodzi o to, jak głupio, niechlujnie i bez odpowiedzialności wydawane są pieniądze podatników, gdy już trafią do państwowej kasy. I nie mówimy tutaj o drobnych pomyłkach. Chodzi o miliardy złotych, które znikały w systemach tworzonych bez kontroli, w projektach bez sensu, w decyzjach podejmowanych na kolanie albo pod polityczne zapotrzebowanie chwili.

Dlatego ten tekst nie jest tylko opowieścią o marnotrawstwie. To jest tekst o państwie, które lubi być surowe wobec obywatela, ale zadziwiająco łagodne wobec własnej nieudolności. O państwie, które potrafi godzinami pouczać przedsiębiorcę, jak ma prowadzić działalność, a jednocześnie bez mrugnięcia okiem rozpuścić miliardy złotych w systemie, nad którym nikt naprawdę nie panował (szczegóły dalej w tekście). O państwie, które najpierw robi bałagan za publiczne pieniądze, a potem wraca po więcej.

Pierwszy przykład jest podręcznikowy. Bo jeśli ktoś chce zrozumieć, jak wygląda kosztowna nieodpowiedzialność ubrana w język „wyjątkowej sytuacji”, powinien zacząć od dodatków covidowych.

Prawie 9 mld zł na dodatki covidowe – i nikt nad tym nie panował

Lata 2020 – 2022 to okres wielu nerwowych ruchów, generowanych bardziej społecznymi oczekiwaniami oraz potrzebą pokazania w mediach, że rząd ma cokolwiek pod kontrolą. Po latach możemy powiedzieć, że pomysły, które wtedy się pojawiły i zostały wprowadzone w życie były jednymi z najbardziej kosztownych i najbardziej pozbawionych sensu w ostatnich dziesięcioleciach naszego kraju.

Według ustaleń Najwyższej Izby Kontroli w latach 2020 – 2021 na dodatki covidowe wydano blisko 9 mld zł, a cały system ich przyznawania i wypłaty został oceniony negatywnie. NIK wskazała, że Minister Zdrowia i Prezes NFZ nie zapewnili skutecznego nadzoru nad przygotowaniem i realizacją tego mechanizmu, a zaniechanie kontroli stworzyło ryzyko, że części nienależnie wydanych środków nie da się już odzyskać.

I tu dochodzimy do sedna. Problem nie polegał na tym, że personel medyczny miał dostać dodatkowe pieniądze za pracę w skrajnie trudnych warunkach. Problem polegał na tym, że państwo stworzyło wadliwy system, wrzuciło do niego miliardy i praktycznie odwróciło wzrok. To trochę tak, jakby ktoś otworzył sejf, rozrzucił gotówkę po pokoju, a potem ogłosił, że liczenie banknotów byłoby teraz nieeleganckie.

NIK ustaliła, że wady systemu pozwalały wypłacać dodatki osobom nieuprawnionym, a tej samej osobie nawet wielokrotnie za ten sam miesiąc ponad limit 15 tys. zł. W skrajnych przypadkach dochodziło do wypłat sięgających 41,5 tys. zł miesięcznie. Mechanizm premiował więc nie tyle realne zaangażowanie w najcięższą pracę, ile raczej zdolność do wpasowania się w źle zaprojektowane zasady.

Jeszcze bardziej absurdalne były konkretne przypadki opisane przez NIK. W jednym ze szczecińskich szpitali dodatki w wysokości nawet 15 tys. zł wypłacano za incydentalne, krótkotrwałe kontakty z pacjentami z podejrzeniem lub zakażeniem SARS-CoV-2. Mówimy nie o miesiącach harówki, ale czasem o pojedynczych konsultacjach czy kilkudziesięciu minutach kontaktu.

NIK opisała też sytuacje, w których liczba osób pobierających dodatki wypadała groteskowo w relacji do realnej liczby łóżek czy pacjentów covidowych. W niektórych przypadkach wychodziło nawet 31 osób personelu na jedno łóżko covidowe albo 23 osoby na jednego pacjenta.

Najgorsze jest jednak to, że ten bałagan nie był wyłącznie skutkiem pośpiechu pierwszych tygodni pandemii. Dodatki były wypłacane przez prawie dwa lata, od maja 2020 r. do końca marca 2022 r., a mimo to nie uporządkowano podstawowych zasad i nie wprowadzono skutecznego systemu weryfikacji. NIK wskazała, że nawet dokumentowanie bezpośredniego kontaktu z pacjentami nie zostało porządnie uregulowane, przez co część podmiotów nie była w stanie potwierdzić, czy osoby, którym wypłacono dodatki, faktycznie spełniały warunki. Czyli klasyk: najpierw płacimy, potem może kiedyś sprawdzimy, komu właściwie i za co.

To właśnie dlatego sprawa dodatków covidowych jest tak ważna. Ona pokazuje model działania państwa w czystej postaci. Najpierw pojawia się hasło: „musimy działać natychmiast”. Potem tworzy się przepisy nieprecyzyjne, chwiejne i podatne na różne interpretacje. Następnie płyną ogromne pieniądze. A na końcu okazuje się, że nikt nie wie dokładnie, ile wydano nienależnie, komu i czy da się cokolwiek odzyskać. NIK napisała wprost o wysokim prawdopodobieństwie, że część tych środków będzie trzeba uznać za utraconą.

Obecnie postępowania są w toku, a nikt wprost nie został publicznie ukarany.

Szpitale tymczasowe – setki milionów za puste hale, czynsze i gotowość do leczenia, którego często nie było

W teorii miały być symbolem gotowości państwa do „walki z pandemią”. Wielkie hale, stadiony, centra wystawiennicze, błyskawicznie adaptowane przestrzenie, które w razie potrzeby miały ratować system ochrony zdrowia przed załamaniem. W praktyce znaczna część tego przedsięwzięcia okazała się drogim spektaklem, za organizację którego zapłacili oczywiście podatnicy.

Najwyższa Izba Kontroli ustaliła, że na utworzenie, funkcjonowanie i likwidację wszystkich szpitali tymczasowych przeznaczono 941,6 mln zł. Z tego ponad 612,6 mln zł wydano w sposób niecelowy i nieefektywny – na 14 placówek zlokalizowanych w obiektach wielkopowierzchniowych, czyli m.in. na stadionach, halach widowiskowych i centrach wystawienniczych. NIK wskazała, że decyzje o tworzeniu wielu z tych szpitali podejmowano bez rzetelnej analizy potrzeb, bez kalkulacji kosztów i bez związku z realną sytuacją.

To jest właśnie moment, w którym państwo przestaje zarządzać kryzysem, a zaczyna zarządzać własnym wizerunkiem. Bo przecież stadion zamieniony w szpital wygląda imponująco. Hala targowa pełna łóżek robi wrażenie w telewizji. Zdjęcia, briefing, konferencja, narracja o mobilizacji, o skali, o odpowiedzialności. Tylko że telewizyjny kadr nie pokazuje najważniejszego: kto za to płaci i czy to w ogóle było potrzebne.

NIK wyliczyła, że średni koszt utworzenia, funkcjonowania i likwidacji szpitali tymczasowych w obiektach wielkopowierzchniowych wyniósł prawie 149 tys. zł na jedno łóżko, a koszt w przeliczeniu na jednego pacjenta sięgał prawie 36 tys. zł. To było około dwa razy więcej na łóżko i niemal cztery razy więcej na pacjenta niż w szpitalach tymczasowych organizowanych w obiektach wcześniej przeznaczonych do udzielania świadczeń zdrowotnych. Krótko mówiąc: państwo wybrało jedną z najdroższych możliwych form organizacji i jeszcze zrobiło to na dużą skalę.

Jeszcze lepiej widać absurd całej operacji, gdy spojrzy się na konkretne pozycje kosztowe. Sam szpital tymczasowy na Stadionie Narodowym pochłonął 36,4 mln zł czynszu, 8,5 mln zł kosztów eksploatacji, 4,3 mln zł ochrony i 1,9 mln zł opłat technicznych.

A przecież na tym nie koniec. Część tych placówek utrzymywano nawet wtedy, gdy nie prowadziły działalności. Od czerwca do listopada 2021 r. niektóre z nich funkcjonowały jako tzw. szpitale pasywne – w pełni przygotowane do uruchomienia, ale bez personelu medycznego i bez realnego leczenia pacjentów. Za sam okres bezczynności szpitala na Stadionie Narodowym zapłacono ponad 11 mln zł w czynszu i innych opłatach. We Wrocławiu było to 6,9 mln zł, w Poznaniu 6,9 mln zł, a w Łodzi 3,7 mln zł.

Są też przykłady wręcz podręcznikowe. NIK podała, że na trzy placówki, które tworzono, ale które finalnie w ogóle nie zostały uruchomione, wydano niemal 31,5 mln zł. Z tej kwoty ponad 29 mln zł pochłonął szpital tymczasowy w hali Netto Arena w Szczecinie, gdzie nie przyjęto ani jednego pacjenta.

NIK wskazała, że ani Minister Zdrowia, ani premier nie przeprowadzili systemowej analizy i oceny tworzenia, działania i likwidacji szpitali tymczasowych z punktu widzenia efektywności organizacyjnej i finansowej. To oznacza, że państwo weszło w operację za niemal miliard złotych, nie budując porządnego mechanizmu sprawdzającego, czy te pieniądze są wydawane racjonalnie.

Dodatkowo NIK pokazała coś jeszcze bardziej niewygodnego. Od marca 2020 r. do kwietnia 2022 r. koszty utrzymania gotowości do leczenia pacjentów covidowych wyniosły około 7 mld zł, podczas gdy na faktyczne leczenie wydano niecałe 5 mld zł. Innymi słowy, ponad 2 mld zł więcej kosztowało utrzymywanie gotowości niż pomoc pacjentom.

Obecnie postępowania są w toku, a nikt wprost nie został publicznie ukarany.

Fundusz Sprawiedliwości – kiedy pieniądze dla ofiar stają się politycznym łupem

Według ustaleń NIK, gospodarka finansowa Funduszu była prowadzona z rażącym naruszeniem podstawowych zasad finansów publicznych, w tym jawności, celowości i oszczędności wydatków, a łączna kwota stwierdzonych nieprawidłowości wyniosła blisko 270 mln zł. Co szczególnie istotne, NIK wskazała, że środki, które powinny trafiać przede wszystkim na pomoc ofiarom przestępstw i readaptację byłych osadzonych, były w szerokim zakresie wydatkowane niecelowo i niegospodarnie

W kontrolach dotyczących beneficjentów Funduszu opisywano zawyżone ceny usług, wydatki dalece odbiegające od wartości rynkowej oraz pomoc, która w praktyce nie odpowiadała podstawowym potrzebom odbiorców.

Ale dziś ta historia ma już także znacznie cięższy wymiar procesowy. To nie jest wyłącznie etap raportów, komisji i medialnych podejrzeń. Według aktualnych komunikatów Prokuratury Krajowej Zbigniew Ziobro jest formalnie podejrzanym w śledztwie dotyczącym nieprawidłowości w Funduszu Sprawiedliwości. Prokuratura poinformowała, że zgromadzony materiał dowodowy pozwolił na wydanie postanowienia o przedstawieniu mu 26 zarzutów. Zakres tych zarzutów według prokuratury dotyczy szeregu działań podejmowanych w latach 2017-2023 jako Ministra Sprawiedliwości. Mowa o przekraczania uprawnień i niedopełnianiu obowiązków służbowych, ręcznym sterowaniu konkursami, dopuszczaniu do zawierania umów przez osoby nieuprawnione, tolerowaniu przyznawania środków organizacjom niespełniającym wymogów formalnych oraz ukrywaniu dokumentów.

Sejm uchylił immunitet Zbigniewowi Ziobrze i wyraził zgodę nie tylko na pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej, ale także na jego zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie. Prokurator wydał postanowienia o przedstawieniu zarzutów oraz o zatrzymaniu i przymusowym doprowadzeniu go do Prokuratury Krajowej celem ogłoszenia zarzutów i przesłuchania w charakterze podejrzanego.

5 lutego 2026 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa zastosował wobec podejrzanego Zbigniewa Ziobry tymczasowy areszt na okres 3 miesięcy od dnia zatrzymania, wskazując m.in. na ukrywanie się przed organami ścigania i wymiarem sprawiedliwości. Dzień później prokuratura wydała list gończy, a 10 lutego 2026 r. wystąpiła o wydanie Europejskiego Nakazu Aresztowania.

Maseczki i kombinezony ochronne – blisko 200 milionów złotych wydanych źle, drogi i momentami wręcz kompromitująco

Najwyższa Izba Kontroli ustaliła, że Kancelaria Prezesa Rady Ministrów wydała w latach 2020-2021 blisko 200 mln zł niegospodarnie, nierzetelnie i niecelowo na zakup środków ochrony indywidualnej. Chodziło o maseczki, kombinezony i przyłbice sprowadzane przez spółki Skarbu Państwa oraz Agencję Rozwoju Przemysłu na podstawie poleceń i ustaleń tworzonych poza przejrzystą, racjonalną ścieżką zakupową. NIK wskazała, że sam mechanizm nie przyczynił się do zapewnienia szybkich dostaw, a część towarów nie spełniała wymogów jakościowych.

To Ministerstwo Aktywów Państwowych ustalało, które firmy mogą dostarczać środki ochrony, uzgadniało ceny i wielkość dostaw, a nawet przygotowywało wzory umów. Następnie te informacje trafiały do KGHM i Grupy Lotos, które miały formalnie realizować zakupy. Problem w tym, że w całym tym procesie nie uczestniczyło realnie Ministerstwo Zdrowia, choć to właśnie ono – zgodnie z logiką i zgodnie z umową – powinno określać, jakie produkty są potrzebne i jaką muszą mieć jakość.

Najbardziej kompromitujący jest jednak efekt końcowy. Badania przeprowadzone przez Centralny Instytut Ochrony Pracy wykazały, że wybrane partie maseczek sprowadzonych do Polski przez firmy wskazane przez Ministerstwo Aktywów Państwowych nie spełniały europejskich norm jakości. Z kolei część przyłbic i kombinezonów miała wyłącznie normy chińskie i nie posiadała wymaganych europejskich certyfikatów. To oznaczało, że sprzęt przeznaczony dla personelu medycznego mógł po prostu nie zapewniać ochrony na poziomie, za który państwo zapłaciło.

Liczby są brutalne. NIK podała, że zakwestionowano 41,7% maseczek, 46,6% kombinezonów oraz aż 86% przyłbic pochodzących od dostawców wskazanych przez MAP.

Jeszcze bardziej dobijające jest to, że państwo momentami płaciło więcej właśnie za towar gorszy. NIK wskazała, że Agencja Rozwoju Przemysłu kupowała maseczki odpowiedniej jakości w przedziale od 1,04 zł do 2,38 zł za sztukę, podczas gdy KGHM płacił za maseczki niespełniające norm od 7,98 zł do 10,61 zł za sztukę.

W medialnym opisie sprawy, opartym na ustaleniach NIK, pojawił się symboliczny detal: część kontraktów trafiała do podmiotów, które wcześniej nie miały nic wspólnego z dostawami sprzętu medycznego.

Dopełnieniem kompromitacji jest wątek Lotosu. KPRM nie opłaciła 48% faktur wystawionych tej spółce na kwotę 27,8 mln zł z powodu uzasadnionych wątpliwości co do jakości materiałów. Tyle że to w praktyce nie rozwiązało problemu, tylko przesunęło stratę do spółki. Dostawcy odrzucili reklamację, a Lotos nie podjął skutecznych dalszych działań dochodzenia roszczeń. Czyli państwo nie tylko kupiło część trefnego towaru. Państwo jeszcze nie umiało sensownie zamknąć sprawy, gdy już wyszło na jaw, że zostało wprowadzone w kosztowny bałagan.

Igrzyska Europejskie – wielka impreza, wielkie hasła i jeszcze większy rachunek dla podatnika

To był gigantyczny projekt finansowany przede wszystkim z budżetu państwa i środków samorządowych, przy czym już na starcie – jak wskazała NIK – ani władze Krakowa, ani marszałek województwa małopolskiego, ani ministrowie odpowiedzialni za nadzór nie przeanalizowali rzetelnie pełnych kosztów i korzyści tego przedsięwzięcia.

NIK napisała wprost, że ministrowie sportu i aktywów państwowych nie ustalili wskaźników, które pozwoliłyby stwierdzić, jakich efektów – także finansowych – oczekiwali po organizacji Igrzysk. To jest w gruncie rzeczy niesamowite: państwo wydało miliardy, nie definiując porządnie, po czym mierzyć sukces.

A gdy nie ma sensownego celu, bardzo łatwo rodzi się chaos. NIK ustaliła, że krótkie terminy, ciągle zmieniające się warunki organizacji, problemy z lokalizacjami oraz zmiany liczby i rodzaju dyscyplin przełożyły się na wzrost kosztów i liczne nieprawidłowości finansowe. Spółka Igrzyska Europejskie 2023 działała pod dużą presją czasu i w warunkach niepewności, ale to nie jest żadne usprawiedliwienie. To raczej kolejny dowód, że państwo weszło w ogromny projekt bez przygotowania, a potem próbowało gasić pożary pieniędzmi podatnika.

NIK wskazała naruszenia przepisów lub nierzetelność przy udzielaniu zamówień publicznych na łączną kwotę 123,4 mln zł. Do tego doszły opóźnienia rozliczeń z kontrahentami na niemal 54 mln zł, wynikające głównie z problemów z płynnością finansową i spóźnionego przekazywania dotacji z budżetu państwa. Krótko mówiąc: państwo nie tylko źle planowało, ale jeszcze nie potrafiło na czas płacić tym, którzy realizowali jego własny projekt.

Jest też element wręcz symboliczny. NIK podała, że sama opłata za prawo do organizacji zawodów została zawyżona o co najmniej 2,5 mln zł, ponieważ spółka nie negocjowała korzystniejszego kursu euro i po prostu zleciła przelew po kursie sprzedaży zaoferowanym danego dnia przez bank. To brzmi jak detal, ale w praktyce jest bardzo wymowne. Kiedy ktoś wydaje prywatne pieniądze, zwykle szuka lepszego kursu, lepszych warunków, lepszego momentu. Kiedy wydaje państwowe, najwyraźniej bywa z tym znacznie luźniej. I właśnie ten detal świetnie pokazuje mentalność całego przedsięwzięcia: skoro płaci państwo, to można zapłacić byle jak.

Jeszcze ciekawiej robi się wtedy, gdy przyjrzeć się rzekomym korzyściom. Politycy i organizatorzy lubią mówić o promocji, rozpoznawalności, impulsie rozwojowym, potencjale marketingowym i „dziedzictwie” wydarzenia. To piękne słowa, tylko że liczby potrafią być brutalne. NIK ustaliła, że spółka zawarła zaledwie trzy umowy sponsorskie z trzema spółkami Skarbu Państwa na łącznie 21 mln zł netto, co stanowiło niewiele ponad 1% zidentyfikowanych publicznych wydatków. Czyli o żadnym wielkim zewnętrznym sukcesie komercyjnym nie było mowy. Państwo w ogromnej części finansowało własny spektakl samo sobie, a potem mogło jeszcze opowiedzieć, że to „promocja Polski”.

Podobnie wygląda wątek praw medialnych i biletów. Według NIK jednym z głównych źródeł korzyści miały być prawa medialne do relacjonowania Igrzysk w Polsce, ale później okazało się, że wcześniejsza sprzedaż praw przez EOC praktycznie wywróciła ten model do góry nogami. Ostatecznie opłatę licencyjną obniżono o 350 tys. euro, ale to nie zmienia faktu, że cała konstrukcja była oparta na założeniach, które nie dowiozły obiecywanych efektów.

Dziesiątki milionów na wybory, które się nie odbyły

W państwie, które działa rozsądnie, najpierw jest prawo, potem decyzja, potem wykonanie. W państwie, które działa impulsywnie i politycznie, ten porządek bywa odwrócony: najpierw jest wola polityczna, potem gorączkowa akcja, a dopiero na końcu wszyscy próbują sprawdzić, czy w ogóle było do tego jakiekolwiek umocowanie. Wybory kopertowe są jednym z najczystszych przykładów takiego właśnie odwrócenia logiki państwa.

Najwyższa Izba Kontroli ustaliła, że przygotowania do wyborów korespondencyjnych zarządzonych na 10 maja 2020 r. kosztowały ok. 76,5 mln zł. Tę kwotę poniosły głównie Poczta Polska S.A. i PWPW S.A. na druk pakietów wyborczych, logistykę i działania organizacyjne. To nie były więc pieniądze wydane na coś, co choćby w części zostało skutecznie wykorzystane. To były dziesiątki milionów złotych przepalone na projekt, który zatrzymał się w pół drogi, bo polityczna determinacja okazała się większa niż przygotowanie prawne i organizacyjne.

Respiratory – dziesiątki milionów złotych za sprzęt, który miał ratować życie, a stał się symbolem państwowej kompromitacji

Wiosną 2020 r., w samym środku pandemicznej paniki, Ministerstwo Zdrowia podpisało umowę ze spółką E&K z Lublina na dostarczenie 1241 respiratorów. Już sam wybór kontrahenta powinien był wzbudzić alarm. Firma nie miała doświadczenia w handlu sprzętem medycznym, a jej właścicielem był Andrzej Izdebski – człowiek w przeszłości zamieszany w nielegalny handel bronią, który trafił nawet na czarną listę ONZ.

Mimo to resort zdrowia zawarł z nim umowę wyjątkowo korzystną dla dostawcy. Respiratory zamawiano po stawkach kilkukrotnie wyższych niż w ofertach producentów, a do tego wypłacono spółce aż 154 mln zł zaliczki.

Z raportu NIK wynika dodatkowo, że spółka E&K znajdowała się na liście rekomendowanych dostawców, przekazanej przez Agencję Wywiadu spółkom Skarbu Państwa. I właśnie tutaj zaczyna się klasyczny dla polskiego państwa teatr rozproszonej odpowiedzialności. Wcześniej bowiem CBA i AW przerzucały się odpowiedzialnością za sprawdzenie kontrahenta. CBA, działając na wniosek Ministerstwa Zdrowia, wydało kolejno trzy opinie: najpierw negatywną, potem negatywną z zastrzeżeniami, a ostatecznie pozytywną. Z kolei Agencja Wywiadu od początku utrzymywała, że tej firmy wcale nie rekomendowała.

IPN a lokale oraz produkcja gier

Weźmy na tapet Centralny Przystanek Historia. Instytut wydał ponad 10 mln zł na najem powierzchni w nowoczesnym biurowcu w centrum Warszawy, choć przez ponad rok pomieszczenia te nie były wykorzystywane do bieżącej działalności. Innymi słowy: państwowa instytucja płaciła miliony za prestiżową przestrzeń, która przez długi czas stała praktycznie bezużyteczna.

Na tym jednak nie koniec. Według ustaleń NIK takich przykładów niegospodarności było więcej. Za ponad 4 mln zł kupiono 10-letnią licencję gry komputerowej o Powstaniu Warszawskim, nie przeprowadzając wcześniej rzetelnej analizy jej wartości rynkowej. IPN zapłacił więc wielomilionową kwotę za istniejący już od 2019 r. produkt gamingowy, który został jedynie dostosowany do jego potrzeb. Co więcej, właściciel gry wprowadzał zmiany jeszcze zanim Instytut złożył konkretną ofertę nabycia praw, co tylko mocniej stawia pytanie o sposób prowadzenia całej transakcji.

Jeszcze gorzej wyglądał sposób realizacji inwestycji niezbędnych do uruchomienia Centralnego Przystanku Historia. Chodziło m.in. o wykonanie studia multimedialnego oraz dostawę kompletnego wyposażenia i sprzętu elektronicznego. W grudniu 2023 r. IPN zapłacił blisko 2 mln zł za dostawę mebli i sprzętu elektronicznego do nowego CPH. Problem polegał na tym, że część wyposażenia o wartości ponad 1 mln zł do końca roku w ogóle nie została dostarczona albo zamontowana. Mimo to nie przeszkodziło to w dokonaniu odbioru. Pracownik IPN podpisał protokół, w którym potwierdził montaż, instalację i uruchomienie sprzętu.

Najbardziej absurdalny był jednak przypadek kapsuł multimedialnych o wartości ponad 370 tys. zł. IPN potwierdził ich bezusterkowy odbiór, a na tej podstawie wypłacono dostawcy wynagrodzenie. Tyle że – jak ustalili kontrolerzy NIK – w tym czasie sprzęt ten nie znajdował się nawet w Polsce. W połowie marca 2024 r. był jeszcze w okolicach Madagaskaru na Oceanie Indyjskim, ponieważ faktycznie został załadowany na statek na Tajwanie dopiero na początku lutego 2024 r. Trudno o bardziej dobitny symbol urzędniczej fikcji: państwowa instytucja odebrała sprzęt, którego fizycznie jeszcze tu nie było.

W ramach Biura Nowych Technologii IPN realizowano także inne projekty edukacyjne oparte na nowoczesnych technologiach. Jednym z nich była wspomniana już gra o Powstaniu Warszawskim, ale nie był to jedyny przykład rozrzutności. Instytut nie oszczędzał również na promocji gry „Lotnicy – wojna w przestworzach”, której tygodniową prapremierę zorganizowano na warszawskim lotnisku. Na samo wydarzenie wydano blisko ćwierć miliona złotych, czyli około 8% całkowitego kosztu gry, który wyniósł 3 mln zł.

I znów nie chodziło o zwykłą premierę czy rozsądnie zaplanowaną prezentację produktu. Skala i forma wydarzenia nosiły znamiona kosztownego przerostu formy nad treścią. Wynajęto połowę hangaru samolotowego, armatę przeciwlotniczą, zorganizowano rekonstrukcję historyczną i koncert orkiestry symfonicznej. Wszystko to po to, by promować grę, której głównymi odbiorcami podczas wydarzenia była młodzież szkolna wraz z nauczycielami. Młodzi ludzie mogli zagrać w grę i wyrazić swoją opinię, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że do tego celu nie była potrzebna oprawa przypominająca kosztowny państwowy spektakl.

Pikniki 800 plus

Według ustaleń Najwyższej Izby Kontroli na organizację 95 pikników „800+” wydano około 9,6 mln zł. Problem polegał na tym, że całe to przedsięwzięcie od początku nie miało sensownego uzasadnienia merytorycznego. Podwyższenie świadczenia z 500+ do 800+ następowało z urzędu, co oznacza, że rodziny nie musiały przechodzić przez skomplikowaną procedurę, nie trzeba było ich w żaden szczególny sposób instruować, nie było potrzeby organizowania objazdowej kampanii informacyjnej na wielką skalę. Państwo nie tłumaczyło więc obywatelom trudnego mechanizmu. Państwo urządzało polityczny spektakl za publiczne pieniądze.

Zamieszanie z Pfizerem warte prawie 6 mld zł

Spór wyrósł z unijnego systemu zakupowego z czasu pandemii, gdy Komisja Europejska zawarła umowę z Pfizerem w imieniu państw członkowskich, a Polska zobowiązała się do odbioru (oraz najprawdopodobniej od razu utylizacji) określonej liczby szczepionek. Kiedy pandemia wygasła, zainteresowanie szczepieniami mocno spadło, a po wybuchu wojny w Ukrainie polski rząd próbował powoływać się na nadzwyczajną zmianę okoliczności i odmówił odbioru kolejnych partii. Sąd jednak uznał, że te argumenty nie wystarczają do uchylenia obowiązków kontraktowych. Kompletnie mnie to nie dziwi, bo w środowisku biznesowym nie można zerwać umowy na zasadzie „w sumie to ja już nie chce tego towaru”. Jak widać urzędnicy o tym nie wiedzą.

Zgodnie z wyrokiem trzeba odebrać (i najpewniej zutylizować) pozostałe dawki i wypłacić koncernowi blisko 6 mld zł odszkodowania; resort zdrowia podkreśla, że ta kwota to roczny koszt leków dla pacjentów onkologicznych. Ministerstwo Zdrowia zapowiedziało apelację.

Podsumowanie

I teraz warto zadać pytanie, którego politycy nie lubią. Jak to jest, że państwo potrafi być bezwzględnie drobiazgowe, gdy obywatel źle wypełni formularz, pomyli termin albo źle zakwalifikuje usługę podatkowo, ale jednocześnie zadziwiająco miękkie i rozmyte, gdy samo tworzy mechanizm przepalający miliardy? Jak to jest, że przedsiębiorcy i pracownicy słyszą bez przerwy o odpowiedzialności, staranności, transparentności i zgodności z prawem, a gdy przychodzi do państwowych pieniędzy, nagle wystarcza chaos, pośpiech i wzruszenie ramion?

Wszystkie wątki, do których się odniosłem – wybory, respiratory czy pikniki – pojawiły się w przestrzeni publicznej w wyniku kontroli Najwyższej Izby Kontroli prowadzonych w okresie, gdy jej prezesem był Marian Banaś. To postać, która początkowo była blisko związana z obozem rządzącym, jednak sytuacja zmieniła się po medialnych doniesieniach dotyczących kamienicy należącej do jego rodziny.

W tamtym czasie, jak relacjonowały media, w budynku miały funkcjonować tzw. „pokoje na godziny”. Sprawa odbiła się szerokim echem, a PiS – próbując ograniczyć wizerunkowe straty – podjął działania zmierzające do odwołania Banasia. Nie było to jednak proste, ponieważ chronił go immunitet, a kolejne kontrole służb, w tym CBA, według doniesień miały dotyczyć również jego bliskich.

Od tego momentu relacje między Banasiem a obozem rządzącym uległy wyraźnemu zaostrzeniu. NIK zaczęła publikować kolejne raporty krytyczne wobec działań rządu, co znacząco wpłynęło na debatę publiczną.

Co więcej, w wyborach parlamentarnych w 2023 roku syn Mariana Banasia kandydował z list Konfederacji – ugrupowania, które w wielu obszarach rywalizuje o elektorat z PiS. W naturalny sposób rodziło to pytania o konflikt interesów i o to, czy działania NIK mogły pośrednio wzmacniać pozycję polityczną środowiska, z którym związany był jego syn.

Choć NIK też podejmowała decyzje politycznie, to nie zmienia to faktu, że raporty są mocne. Dobitnie pokazują one, że politycy co do zasady nie umieją gospodarować pieniędzmi podatników. A te pieniądze są bardzo potrzebne. Obszarów gdzie państwo nie wywiązuje się ze swojej roli, bo „brakuje pieniędzy” jest mnóstwo. Jednym z nich jest niewątpliwie wadliwy system ochrony zdrowia, w przypadku którego obywatele biorą sprawy w swoje ręce i sami zbierają pieniądze np. na wspieranie dzieci chorych na raka. Ostatnio głośna zbiórka polskiego infuencera Łatwoganga w formie wielodniowego streamu na YouTube zakończyła się wynikiem ponad 251 mln PLN. Choć live się zakończył, zbiórka trwa dalej. Udział w niej wzięło mnóstwo osób w tym wiele znanych osobistości i firm, co dodatkowo pomagało w zwiększeniu jej skali. Odbiór całego przedsięwzięcia był bardzo pozytywny. Szkoda, że państwo przepala nieporównywalnie większe kwoty na głupoty i przekręty, które opisałem w artykule.