Uzależnieni od deficytu – czy Polska potrzebuje terapii?

Kurz powyborczy już opadł, powoli wracamy do normalności w polskiej polityce. Przez normalność rozumiem ciągłe przerzucanie się odpowiedzialnością za niespełnione obietnice, podział stanowisk i przetasowania w rządzie. Nie ulegajmy jednak iluzji, że w naszym kraju cokolwiek diametralnie się zmienia. Od ponad 20 lat żyjemy w słynnym duopolu, który co rusz pokazuje swoją nieudolność w rządzeniu Polską. Wyrazem pogłębiającego się marazmu w naszym państwie jest deficyt budżetowy. W ostatnich latach polski budżet przypomina narkomana, który potrzebuje coraz to większych dawek narkotyku, aby móc dalej funkcjonować. W 2025 roku deficyt ma wynieść aż 7,3% PKB, co w żadnym cywilizowanym kraju nie powinno mieć miejsca.

Budżet na równi pochyłej

Bynajmniej nie mam zamiaru nikogo straszyć, że stoimy na krawędzi przepaści i Polska zaraz zbankrutuje. To się nie wydarzy, a przynajmniej nie w najbliższym czasie. Patrząc jednak na trend coraz to większych deficytów w ostatnich latach, nie mogę przejść obok tego tematu obojętnie. Od około 86 mld złotych w 2023 roku, przez 240 mld rok później, przeszliśmy aż do 289 mld w tym roku. Skalę problemu pokazuje poniższy wykres:

Nagły wzrost deficytu wywołuje mnóstwo pytań. Koalicja Obywatelska (KO) twierdzi, że rząd Prawa i Sprawiedliwości (PiS) wyprowadzał wydatki poza budżet, ale nie uzasadnia to w pełni nagłego pogorszenia się sytuacji. Co prawda w latach 2015–2023 PiS tworzył pozabudżetowe fundusze, takie jak Polski Fundusz Rozwoju (PFR) oraz Fundusz Przeciwdziałania COVID-19, ale środki te, choć znaczące, stanowią jedynie ok. 20% kwoty obecnego deficytu.

Nawet jeśli realny deficyt był wyższy od oficjalnego przed 2023 rokiem, to pokazuje tylko, że sytuacja ta jest zła od wielu lat. Ponad 200 mld złotych to nie są wartości, do których należy się przyzwyczajać. Nie można powiedzieć: „trudno, taki mamy klimat, jakoś to będzie, przecież wszyscy mają deficyt budżetowy, więc my też”. Inne kraje rzeczywiście notują deficyty, ale na ok. 3% PKB (taki jest wymóg UE). My natomiast w 3 lata przeszliśmy do europejskiej czołówki pod tym względem i plasujemy się tylko za Rumunią (8,65% PKB)!

Z tego powodu nasz kraj został objęty w 2024 oku unijną procedurą nadmiernego deficytu. Od tego momentu rząd powinien ostrożnie planować wydatki i przedstawić Komisji Europejskiej plan redukcji deficytu do 3% PKB w perspektywie około 5 lat. W przeciwnym razie czekać nas mogą sankcje w postaci odcięcia od unijnych pieniędzy.

Tymczasem, chwilę później rząd ogłosił kolejny, rekordowy deficyt, czyli wspomniane już 289 mld złotych. Koalicja rządząca wyszła z założenia, że dziurę w budżecie uda się załatać rosnącymi wpływami, jednocześnie nie ograniczając wydatków.

Już 2024 rok pokazał, że na takich oczekiwaniach łatwo się przejechać. Rząd w optymistycznych prognozach wzrostu gospodarczego pomylił się o 0,2% PKB, co skutkowało wpływami niższymi o około 55 mld złotych. Jakby tego było mało przychody spółek skarbu państwa w 2024 roku spadły, więc wpływy z podatku CIT się zmniejszyły. Tak oto ok. 12 mld złotych nie zasiliło w ogóle budżetu. Skalę strat dobrze obrazuje poniższy wykres. Najgorzej wypada Orlen, który z zysków na poziomie 4 mld złotych, przeszedł do straty rzędu 100 mln złotych.

Tak więc nadzieja, że Polacy znowu wykonają całą pracę, podczas gdy rząd będzie mógł lekką ręką podchodzić do wydatków, wydaje się być co najmniej naiwna. Tym bardziej że sytuacja na świecie nie napawa wielkim optymizmem. Wystarczy wspomnieć konflikt na Ukrainie, który prawdopodobnie będzie się przedłużał. Do tego Donald Trump wciąż może wywierać presję na Unię Europejską jeśli chodzi o cła, co może zagrozić polskiemu eksportowi.

Walec na polskie finanse

Mając w tej sytuacji rząd, który dobrze zarządza krajem, zapewne moglibyśmy liczyć na pewną powściągliwość, ostrożność, a przynajmniej poważną debatę nad budżetem. Tymczasem, premier Donald Tusk, uchwalając budżet na 2025 rok, skupił się na miażdżącej sile jego koalicji:

Pytanie, czy miał na myśli walec rozjeżdżający nasze finanse publiczne?

Perspektywa poważnych problemów naszych finansów publicznych, nie jest taka nierealna. Jeśli rząd chce łatać deficyt budżetowy, to często jedynym wyjściem w takiej sytuacji jest dalsze zadłużanie się. Pod tym względem również zaczyna być coraz mniej kolorowo. Przypomnę, że obecnie nasz dług publiczny to już ponad 2,1 bln złotych! Jakby tego było mało, według szacunków Komisji Europejskiej, zadłużenie Polski ma w 2026 roku przekroczyć konstytucyjny próg 60% PKB. Co ciekawe, z pomocą przychodzi tutaj polska, kreatywna metodologia liczenia zadłużenia, która nie obejmuje wszystkich wydatków. Dlatego nasz dług w 2024 roku wynosił 48% PKB, a nie blisko 60% PKB i w efekcie mamy jeszcze kilka lat, zanim konstytucja zacznie być tutaj realną przeszkodą.

Tak czy inaczej, prędzej czy później nasze zadłużenie i deficyt budżetowy zaczną stanowić poważny problem dla zdrowia finansów publicznych. W takim otoczeniu zapewne rentowność polskich obligacji będzie rosnąć (inwestorzy będą oczekiwać wyższej premii za ryzyko), co postawi NBP w bardzo trudnej sytuacji. Wysokie oprocentowanie obligacji obciąża finanse państwa wysokimi kosztami obsługi zadłużenia, co zawęża możliwość zdecydowanych działań. Sytuacja wydaje się więc patowa.

Cóż szkodzi obiecać

Słowa wypowiedziane przez jednego z polityków KO, świetnie obrazują podejście rządu do wydatków publicznych. Według rządzących trzeba oferować możliwie jak najwięcej programów, którymi przekupi się wyborców, a jaki będą one miały wpływ na budżet, to już mniejsze zmartwienie.

Sam premier Tusk, chlubi się wysokimi wydatkami na programy socjalne, krytykując poprzednie rządy i nie dostrzegając przy tym, że sam robi dokładnie to samo:

Jest to o tyle ważne, że przecież rezygnacja z wielu, często zbędnych wydatków, mogłaby dać nieco oddechu galopującemu zadłużeniu. Tymczasem rządy zarówno PiS jak i KO pokazały, że cięcie wydatków jest jak zdobycie K2 zimą — niemal niemożliwe.

Być może nie zdajecie sobie sprawy, na co idą pieniądze z naszych podatków, albo o skali niektórych programów. Dlatego też przygotowałem dla Was poniższą listę zbędnych, często absurdalnych i niepotrzebnych wydatków. Rezygnacja, chociażby z części z nich, mogłaby znacząco poprawić kondycję finansów publicznych. Na liście znalazły się również wydatki na NFZ i emerytury, abyście mogli uzmysłowić sobie, jak wielkim są one obciążeniem dla budżetu. Przypomnę też dla porównania, że koszt budowy elektrowni atomowej to ok. 50 mld zł, czyli mniej niż roczny koszt programu 800+.

Podsumowanie

Na koniec chciałbym, aby jasno wybrzmiało, że deficyt budżetowy tak naprawdę nie powinien mieć miejsca w ogóle. Docelowy scenariusz to brak deficytu lub nadwyżka budżetowa. Ewentualnie, kiedy w wyjątkowych sytuacjach trzeba drastycznie podnieść wydatki na kluczowe sektory, takie jak obronność, czy energetyka, to deficyt rzędu 1-2% PKB mógłby być akceptowalny, o ile nie pozostanie taki na dłużej.

Świetnym przykładem kraju, który boryka się z poważnymi problemami finansowymi, a który potrafi wprowadzić bolesne, ale konieczne środki zaradcze, jest Argentyna. Prezydent Javier Milei przedstawił politykę zerowego deficytu, stosując radykalne cięcia wydatków publicznych – o 30% w ujęciu realnym – w tym na emerytury, subsydia energetyczne i inwestycje publiczne. Zmniejszono także liczbę ministerstw o połowę i zliberalizowano gospodarkę, m.in. znosząc kontrolę czynszów i deregulując import. W efekcie w 2024 roku Argentyna miała nadwyżkę budżetową rzędu 0,3% PKB.

Argentyna przechodzi więc przez etap bolesnej terapii odwykowej, której wyrazem jest spadek PKB o 1,7% w 2024 roku (chociaż w 4 kwartale zanotowano już wzrost o 2,1% rok do roku, co przerwało serię sześciu spadkowych kwartałów). Warto odnotować, że mimo tak drastycznych reform poparcie dla Milei wciąż wynosi około 50%.

Nic nie stoi więc na przeszkodzie, aby od naszych rządzących oczekiwać więcej powściągliwości w wydatkowaniu ciężko zarobionych przez nas pieniędzy. Przyzwyczajanie się do wydawania więcej niż się posiada, jest jak narkotyk, z którego im dłużej się korzysta, tym trudniej jest zrezygnować. Dlatego ja z całego serca życzę naszemu krajowi rychłej terapii odwykowej.