Czy grozi nam głód?

Minął już miesiąc od ataku Stanów Zjednoczonych i Izraela na Iran. Operacja, która miała potrwać kilka dni (skąd my to znamy…) podpaliła Bliski Wschód i nie zanosi się na to, aby wojna miała szybko się zakończyć. Wręcz przeciwnie, jest wiele czynników, które zwiastują dalszą eskalację. Nawet jednak gdyby konflikt z dnia na dzień się zakończył (co jest mało realne), to jego skutki pozostaną z nami jeszcze przez długie lata. Zatem niezależnie od tego, czy obstawiacie dalszą eskalację, czy spodziewacie się rychłego zakończenia wojny, zapraszam do przeczytania mojego artykułu. Opisuję w nim bowiem sytuację, która tak czy inaczej dotknie nas wszystkich. Otwarte natomiast pozostaje pytanie – jak bardzo.

Przewlekłe skutki wojny na Bliskim Wschodzie

Bliski Wschód od lat kojarzony jest z ropą naftową. Tamtejsze kraje posiadają bowiem gigantyczne zasoby tego surowca i mają olbrzymi wpływ na globalny rynek, będąc jednym z głównych źródeł podaży ropy. W krajach regionu Zatoki Perskiej (Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie (ZEA), Kuwejt, Katar, Bahrajn, Oman, Iran oraz Irak) przez lata powstawała infrastruktura, służąca do przetwarzania i eksportu ropy a także gazu ziemnego. Szczególnie mowa tutaj o licznych rafineriach, rurociągach, portach i terminalach naftowych, gazociągach, instalacjach do skraplania gazu ziemnego itd.

Destrukcja infrastruktury energetycznej

Jak wspomniałem wyżej, infrastruktura energetyczna usiana na Bliskim Wschodzie powstawała przez długie lata. Dość powiedzieć, że w sprzyjających warunkach czas budowy rafinerii zajmuje od 5 do nawet 10 lat. Z kolei instalacja do skraplania gazu nierzadko powstaje przez okres od 4 do 7 lat.

Nie muszę zapewne wspominać, że są to bardzo drogie projekty. W przypadku infrastruktury energetycznej koszt budowy liczony jest w dziesiątkach miliardów USD.

Tymczasem, w odpowiedzi na ataki USA i Izraela, Iran przyjął strategię niszczenia infrastruktury energetycznej zlokalizowanej w krajach, które udostępniły Stanom Zjednoczonym terytorium do przeprowadzania ataków. Z punktu widzenia Iranu jest to bardzo dobra strategia, ponieważ:

• ataki na sojuszników USA w regionie, wymiernie szkodzą tym krajom, co ma na celu sprawić, że mniej ochoczo udostępnią one swoje terytorium amerykanom do dalszych działań,
• rakiety spadające na Bahrajn, Zjednoczone Emiraty Arabskie itd. stawiają USA w złym świetle. Pojawia się pytanie/wątpliwość w stylu: „dlaczego chroniona jest przestrzeń powietrzna Izraela, a nasza nie?!”,
• i najważniejsze: demolowanie infrastruktury energetycznej sprawia, że konflikt staje się przewlekły, co kompletnie kompromituje Trumpa i jego „kilkudniową operację”.

O ile strategia Iranu jest bardzo dobrze uzasadniona, to niesie ona ze sobą fatalne skutki dla świata. I żebyśmy się dobrze zrozumieli: nie obwiniam Irańczyków za tę sytuację.

Fatalne skutki, o których piszę, w dużej mierze wynikają z ataków na infrastrukturę energetyczną i od razu zaznaczę, że wzrosty cen ropy i gazu to jedynie wierzchołek góry lodowej.

Poniższa grafika dosyć dobrze pokazuje, jakie obiekty związane z rynkiem ropy i gazu ucierpiały na Bliskim Wschodzie od wybuchu konfliktu. Co należy jednak podkreślić, nie jest to pełna lista (w rzeczywistości jest znacznie gorzej). Z grafiki możemy wyczytać, jaka jest skala zniszczeń. Im ciemniejszy odcień czerwonego, tym są one większe. Z kolei kolor żółty symbolizuje lekkie uszkodzenia. Ważne są tutaj też ostatnie dwie kolumny po prawej. Liczba kółek i kwadratów odzwierciedla, jak duży będzie zakres napraw oraz jak długo one mogą potrwać. Przykładowo, Ras Laffan (katarska rafineria oraz instalacja do skraplania gazu) wymaga niemal całkowitej odbudowy a czas naprawy może potrwać 5 lat.

Gdybyście pomyśleli, że ta grafika jest zbyt pesymistyczna i naprawa zapewne potrwa krócej, to podobne szacunki pojawiają się w wielu różnych źródłach. Przykładowo, takie stanowisko zajmuje w tej sprawie Rystad Energy.

Od kryzysu energetycznego do kryzysu żywnościowego

Od momentu ataku na Iran z 28 lutego, każdy zapewne zdążył już dowiedzieć się, jak istotną rolę w globalnym handlu ropą i gazem odgrywa Cieśnina Ormuz. Jeśli jednak chcecie lepiej poznać to wąskie gardło handlowe, zajrzyjcie do mojego artykułu pt. „Kryzys Energetyczny 2.0. Czy czeka nas powtórka z 2022 roku?”. Tymczasem poniżej zamieszczam cenną grafikę od Visual Capitalist, która świetnie pokazuje, jak Ormuz wypada na tle innych takich miejsc. Jak widzicie, przez Ormuz przepływało prawie 21 mln baryłek ropy naftowej dziennie. Oznacza to, że cieśnina ta miała ponad 26% udziału w transporcie morskim tego surowca. Piszę w czasie przeszłym, bo jak wiadomo, teraz tylko ułamek tego handlu się odbywa z uwagi na trwającą wojnę.

Nie wszyscy jednak zdają sobie sprawę z tego, że ropa i gaz to jedynie 2 spośród wielu bardzo ważnych surowców, które swobodnie przepływały przez Ormuz. Obecnie ich transport przez cieśninę albo zamarł, albo odbywa się w bardzo ograniczonym zakresie.

Na poniższej grafice z Katusa Research wymienione są najważniejsze z tych surowców. Od lewej: ropa naftowa, LNG (skroplony gaz ziemny), fosforan, hel, amoniak, siarka i mocznik.

Wartości procentowe odnoszą się do tego, jaka globalna część podaży danego surowca zagrożona jest z powodu konfliktu na Bliskim Wschodzie. Przykładowo, wojna w Iranie zakłóca 20% światowej podaży fosforanu, 30% amoniaku, 45% siarki i 50% podaży mocznika.

Celowo przywołałem w powyższym przykładzie te 4 surowce, bowiem są ona bardzo ważne dla światowej podaży nawozów, a co zatem idzie dla światowego bezpieczeństwa żywnościowego. I żeby było ciekawiej: amoniak czy też mocznik produkowane są w wyniku przetwarzania gazu ziemnego (jako produkt uboczny). Zatem podaż tych surowców jest od siebie wzajemnie silnie zależna.

W ten oto sposób powoli przechodzimy do głównego tematu mojego artykułu – kryzysu żywnościowego.

Katastrofa na rynku nawozów

Wiecie już, że przez Cieśninę Ormuz poza ropą i gazem przepływały też m.in. surowce niezbędne do produkcji nawozów. Zatem mamy bardzo niebezpieczną mieszankę.

Po pierwsze, Bliski Wschód, który dotychczas odpowiadał za sporą cześć globalnej podaży gazu zaliczył olbrzymie straty w infrastrukturze, które znacząco obniżają zdolności produkcyjne w kolejnych latach (a konflikt zdaje się będzie trwał jeszcze długo, co niesie ze sobą kolejne szkody i brak możliwości przeprowadzenia sprawnych napraw).

Po drugie, wraz z ograniczonym potencjałem przetwarzania węglowodorów przez kraje Zatoki Perskiej, niemalże pewny jest spadek udziału krajów tego regionu w przyszłej produkcji składników nawozów, takich jak siarka, amoniak czy mocznik. Mówiąc krótko: nawozy będą droższe przez dłuższy czas, nawet po tym jak wojna magicznie zakończy się z dnia na dzień, w co ja osobiście wątpię.

Jednym z krajów, które odgrywają kluczową role w globalnym rynku nawozów, jednocześnie będąc silnie uzależnionym od surowców w Bliskiego Wschodu są Indie. Kraj ten jest drugim największym konsumentem nawozów na świecie, co wynika z ogromnego sektora rolnego odpowiadającego za ok. 16% PKB i zapewniającego utrzymanie ponad 46% społeczeństwa. Tak duże zapotrzebowanie sprawia, że Indie realnie wpływają na globalne ceny i dostępność nawozów.

Jednocześnie Indie są trzecim największym producentem nawozów, dysponując rozbudowaną siecią zakładów chemicznych. Mimo to kraj pozostaje silnie uzależniony od importu – zwłaszcza z państw takich jak Oman czy Arabia Saudyjska, ponieważ krajowa produkcja nie jest w stanie pokryć rosnącego popytu.

Poniższa grafika pokazuje hinduskie zakłady produkujące amoniak i mocznik, które albo zostały zamknięte, albo częściowo ograniczyły produkcje z uwagi na trwające zakłócenia w dostawach LNG.

Dostęp Indii do nawozów ma ogromne znaczenie dla światowego bezpieczeństwa żywnościowego. Ponieważ kraj należy do największych producentów pszenicy, ryżu i roślin oleistych, wszelkie zakłócenia w dostawach nawozów natychmiast odbijają się na globalnej podaży żywności. Niedobory nawozów prowadzą bezpośrednio do spadku plonów.

Poniższa grafika z kolei pokazuje ten sam problem, tylko w szerszym ujęciu. Wymienieni są na niej najwięksi światowi importerzy siarki, mocznika oraz amoniaku. Jak możecie zauważyć, zdecydowana większość z nich polega na dostawach tych surowców z Bliskiego Wschodu.

Co więcej, kluczową rolę na globalnym rynku nawozów pełni również Rosja, której nie widać na powyższej grafice (głównie dlatego, że bazuje na własnych surowcach). Tymczasem ostatnio kraj ten podjął decyzję o czasowym wstrzymaniu eksportu saletry amonowej. To dodatkowo ogranicza i tak już napiętą podaż nawozów. W związku z tym, że wojna w Iranie zdaje się jeszcze potrwa, zakłócenia na rynku nawozowym z całą pewnością się spotęgują.

Jeszcze co do Rosji, to warto odnotować fakt, że w ostatnich dniach Ukraina przeprowadziła liczne ataki dronowe na rosyjskie porty naftowe i rafinerie. Ataki te miały oczywiście utrudnić Rosji czerpanie zysków ze sprzedaży węglowodorów po wyższych cenach (wywołanych wojną w Iranie). Nie zmienia to jednak faktu, że Rosja w ten sposób traci infrastrukturę, która także odgrywa ważną role w produkcji nawozów, a co za tym idzie ich podaży w ujęciu globalnym.

Tutaj koniecznie też chce zwrócić uwagę na to, że o ile w 2022 roku nakładano sankcje na rosyjskie surowce, o tyle teraz to Rosja może celowo ograniczać dostępność nawozów na rynku. Innymi słowy, mocna pozycja na rynku nawozów w tej sytuacji stanowi dla Rosji cenne narzędzie negocjacyjne. Warto mieć to na uwadze w czasach kiedy modne są wojny handlowe.

Rolnicy są w fatalnej sytuacji

Rolnicy nie mają praktycznie wpływu na ceny ropy. Nie mają też wpływu na ceny gazu, ceny transportu morskiego, nawozów itd. Natomiast przyjmują obecnie na siebie wszystkie koszty wojny na Bliskim Wschodzie, a docelowo te koszty odczujemy my wszyscy. Bo albo będziemy płacić krocie za żywność, albo jej będzie brakować.

Mamy tu następującą reakcję łańcuchową:

Obecnie rosną koszty (ceny nawozów, ceny ropy).

W kolejnych tygodniach oznacza to, że rolnicy częściowo zrezygnują z nawozów.

To z kolei w następnych miesiącach będzie skutkować mniejszymi plonami.

Od tego już krótka droga do niedoborów żywności i powszechnej drożyzny.

Weźmy przykładowo Australię.

Od 2012 roku Australia pozamykała większość swoich rafinerii ropy naftowej (zostały dwie). Powód: rafinerie były niekonkurencyjne wobec gigantycznych zakładów w Azji i na Bliskim Wschodzie. Import paliw stał się tańszy niż lokalna produkcja.

Australia 80-90% zużywanych paliw importuje. Import w dużym stopniu bazuje na węglowodorach z krajów Bliskiego Wschodu. W związku z wojną w Zatoce Perskiej, Australia została odcięta od dostaw, co sprawia, że paliwa stały się rekordowo drogie. Dobrze pokazuje to poniższy wykres.

Co istotne, kraj ma tylko kilk-tygodniowe zapasy ropy, podczas gdy konsumuje najwięcej diesla per capita na świecie:

Sytuacja zaczyna uderzać w krajowy sektor rolny. Australia wysiewa pszenicę, jęczmień i rzepak zazwyczaj od kwietnia do czerwca. To znaczy, że braki oraz wysokie ceny paliw uderzają w rolników w newralgicznym momencie. Nie wspominając o cenach nawozów.

Australia nie jest jednak jedynym krajem, w którym rolnicy biją na alarm. W Stanach Zjednoczonych farmerzy sugerują wprowadzenie restrykcji eksportowych na nawozy, aby nie zabrakło ich rodzimym gospodarstwom rolnym.

Ogólnie rzecz biorąc, kraje takie jak USA, Australia, Indie, Brazylia czy też rolnicze kraje afrykańskie już ponoszą olbrzymie koszty związane z wojną w Iranie.

Kryzys nie omija oczywiście także Europy. Przykładowo, holenderskie zapasy gazu spały już poniżej 6%. Kraj ten jest drugim największym eksporterem żywności na świecie. 80% eksportowanych warzyw produkuje się w szklarniach, a szklarnie ogrzewane są gazem.

Z powodu wysokich cen paliw, cierpi też europejskie rybołówstwo. Połowa holenderskiej floty stoi w miejscu. Przemysł rybny staje się zatem jedną z pierwszych ofiar wojny w Iranie.

Największe zagrożenie występuje we wspomnianej Holandii, gdzie flota statków rybackich łowiących włokami ramowymi jest niezwykle duża, a flota tego kraju stanowi około 7% floty Unii Europejskiej.

Statki te polują na cenne ryby płaskie z Morza Północnego, takie jak sola, turbot i nagład, ale zużywają stosunkowo duże ilości paliwa. ⁠

Podsumowanie

Od miesiąca obserwujemy, jak wojna USA i Izraela z Iranem przeradza się w długotrwały kryzys, którego skutki będą z nami przez lata. Zniszczenia infrastruktury energetycznej na Bliskim Wschodzie są ogromne – a odbudowa rafinerii czy instalacji LNG potrwa lata. Przykład Ras Laffan, gdzie czas naprawy może potrwać 5 lat, pokazuje skalę problemu. Jednocześnie Cieśnina Ormuz, przez którą przepływało 26% światowego handlu ropą, została praktycznie sparaliżowana, co zatrzymało również transport innych kluczowych surowców.

To właśnie te surowce – fosforany, siarka, amoniak i mocznik – są fundamentem globalnej produkcji nawozów, co uderza w rolnictwo na całym świecie. Szczególnie dotkliwe jest to dla Indii, które są drugim największym konsumentem nawozów na świecie, a jednocześnie mocno zależą od importu z Bliskiego Wschodu. Rosja dodatkowo pogłębia kryzys, wstrzymując eksport saletry amonowej, co jeszcze bardziej ogranicza globalną podaż.

W efekcie rolnicy na całym świecie stają pod ścianą – koszty paliw i nawozów rosną, a to oznacza, że część gospodarstw rolnych ograniczy nawożenie, co przełoży się na niższe plony. Jak wspomniałem wyżej: od tego już krótka droga do niedoborów żywności i powszechnej drożyzny. Przykłady z Australii, USA czy Europy – zwłaszcza Holandii, pokazują, że kryzys energetyczny płynnie przechodzi w kryzys żywnościowy. I to dopiero początek problemów, które dotyczą nas wszystkich.

Na koniec chciałem zwrócić uwagę na indeks surowców rolnych oraz żywego inwentarzu, który wyłamuje się właśnie z długoterminowej linii trendu spadkowego. Może to zwiastować wyższe ceny żywności przez dłuższy czas.