Jak BRICS działa przeciwko dolarowi?

Wraz z początkiem systemu z Bretton Woods, dolar stał się dominującą walutą w globalnym handlu. Nie zmieniło tego zerwanie jego połączenia ze złotem 1971 roku, upadek ZSRR ani powstanie strefy euro. W 2009 roku utworzono jednak zrzeszenie państw, których nadrzędnym celem stało się uniezależnienie od walutowej dominacji USA. Chociaż BRICS, bo o nim mowa, przez lata skupiało się głównie na deklaracjach i planowaniu, to od jakiegoś czasu sprawy zaczynają nabierać rozpędu. Jak BRICS buduje swoją niezależność od Stanów Zjednoczonych oraz czy dolar ma się w ogóle czego obawiać? O tym dowiecie się w niniejszym tekście.

Nadszarpywana dominacja dolara

Powojenna rzeczywistość wyglądała, jakby cały świat działał na korzyść amerykańskiej waluty. Faktycznie hegemoniczny porządek światowy, którego szczyt przypadł na początek lat 90., był (i nadal jest) podporządkowany Amerykanom. Wynika to z kilku kwestii.

• Po pierwsze. Gdy zakończyła się II WŚ, gospodarka USA stała się bezsprzecznie najpotężniejsza na świecie. W 1970 roku odpowiadała ona za około 40% globalnego PKB. Stany jako jedyne pozostały nienaruszone po wielkim konflikcie zbrojnym i mogły wykorzystać swoją pozycję do nałożenia wygodnych dla siebie reguł. Przykładowo środki w ramach planu Marshalla (odbudowa Europy po wojnie) były denominowane w dolarach.
• Po drugie. USA ustanowiły system finansowy oparty na ich walucie. Do momentu przerwania jej linku ze złotem, każda inna waluta była sztywno powiązana właśnie z dolarem. To oznaczało konieczność trzymania rezerw dolarowych. Przykładowo Wielka Brytania swego czasu miała aż 70% rezerw właśnie w amerykańskiej walucie.
• Po trzecie. Międzynarodowy Fundusz Walutowy oraz Bank Światowy to instytucje zależne od USA (30% rezerw w dolarze dawało Stanom decydujący głos). W związku z tym to w dolarze udzielono pożyczki krajom w trudnej sytuacji finansowej. Mało tego, musiały one często otwierać swoje rynku na amerykański eksport, co tylko cementowało zależność.
• Po trzecie. Kraje OPEC zgodziły się sprzedawać ropę naftową wyłącznie w dolarach, oraz inwestować nadwyżki w amerykańskie obligacje skarbowe. W zamian Stany Zjednoczone zapewniały wsparcie wojskowe (np. baz w zatoce Perskiej), technologię, oraz jakże istotny sojusz polityczny. W efekcie, jeżeli jakiś kraj chciał kupić ropę, musiał posiadać część rezerw w dolarze, co tylko napędzało popyt na walutę USA.

Jednak zapoczątkowana przez Stany Zjednoczone era globalizacji, zaczęła przynosić też negatywne skutki. Jednym z nich okazał się być bezprecedensowy wzrost gospodarczy wielu krajów, a przede wszystkim Chin. Wszystkie zwiększały swoją produkcję i handel, a więc ich waluty zaczęły stawać się coraz bardziej istotne. Jeszcze w latach 80. dolar był walutą 80% faktur handlowych. Później udział ten zaczął się zmniejszać. Poniższy wykres pokazuje, że od lat 90. aż do dziś spadł on z 70% do 54%. Mało tego, JP Morgan prognozuje, że do 2030 roku będzie to około 50%.

Podobne trendy widzimy, analizując udział poszczególnych walut w światowych rezerwach. Szczyt dominacji dolara przypadł na początek XXI wieku, kiedy to stanowił on około 72% wszystkich rezerw. Jak widać na poniższej grafice, przez ostatnie dwie dekady, udział ten stopniowo się zmniejszał.

Jak widać, większość nowych udziałów wynika z rozwoju gospodarek praktycznie całego świata („Other” na wykresie). To właśnie jest efekt globalizacji i wzrostu zamożności wielu krajów. Co ciekawe dopiero w okolicach 2017 roku jakiekolwiek znaczenie odgrywać zaczął chiński juan (RMB). Wzrost popularności juana widać jeszcze lepiej analizując dane SWIFT, czyli amerykańskiego systemu płatności, używanego na całym świecie. Poniższy wykres pokazuje, że w 2023 roku nastąpił gwałtowny wzrost wartości transakcji dokonywanych w tej walucie. Dzięki temu juan stał się 4 najpopularniejszą walutą w tym systemie (górna linia na wykresie).

Wynika to pośrednio z sankcji nałożonych na Rosję spowodowanych jej inwazją na Ukrainę. Zmusiło to Rosjan do omijania dolara, przez co obecnie około 90% handlu tego kraju z Chinami jest rozliczane w juanach i rublach. Do tego należy również dodać umowy bilateralne z Brazylią i Argentyną podpisane w tamtym czasie, które włączyły RMB w handel między tymi krajami. Jednak jednym z głównych powodów popularyzacji chińskiej waluty jest działalność BRICS.

BRICS dąży do dedolaryzacji

BRICS to blok gospodarczo-polityczny, którego założycielami są Indie, Chiny, Rosja, Brazylia i RPA. Poniższa tabela przedstawia obecną strukturę tej organizacji:

W uzmysłowieniu sobie znaczenia BRICS pomaga przedstawienie kilku statystyk. Blok ten odpowiada za 31,5% światowego PKB, 40% populacji, 40% rynku ropy i 72% rynku metali ziem rzadkich. Zrzeszone kraje współpracują ze sobą poprzez inwestycje w infrastrukturę oraz handel. Wśród głównych założeń grupy można wymienić między innymi właśnie dążenie do wielobiegunowego porządku światowego, a co za tym idzie świata, w którym dolar nie jest już najważniejszą walutą. Przyjrzyjmy się więc temu, jakie działania podejmuje BRICS, aby osiągnąć swój cel.

Konkurencja dla WB i MFW

W ramach BRICS powstały instytucje będące alternatywami dla Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Mowa o New Development Bank oraz Contigent Reserve Arrangement. Ich działalność jest bardzo podobna do ich zachodnich odpowiedników, jednak jest jedna podstawowa różnica. Pożyczki udzielane są w walutach lokalnych, co zmniejsza zależność o dolara. W efekcie w 2025 roku 69% handlu pomiędzy krajami należącymi do BRICS odbywa się z pominięciem amerykańskiej waluty.

Również SWIFT ma konkurencję

W 2015 roku z inicjatywy Ludowego Banku Chin powstał system CIPS. Pozwala on na rozliczenia w RMB między bankami na całym świecie, omijając przy tym system SWIFT. Mimo, iż ma on chronić Chiny przed potencjalnymi sankcjami, to wciąż liczba uczestników systemu (+1500) nie pozwala na pełną niezależność. Przykładowo, jeśli bank w Indiach chce zapłacić Chinom w juanach przez CIPS, ale nie ma bezpośredniego połączenia, wysyła wiadomość przez SWIFT, a CIPS ją realizuje. Taki scenariusz ma miejsce w 80% przypadków, a więc wciąż daleko chińskiemu systemowi do głównego rywala (który integruje ponad 11 000 banków). Niemniej, podwaliny pod dalszy rozwój zostały położone i tylko kwestią czasu jest to, kiedy CIPS stanie się realną alternatywą dla SWIFT.

BRICS kupują złoto zamiast dolara

W ostatnim czasie to kraje BRICS (z Chinami na czele) w największym stopniu odpowiadały za globalne zakupy złota. Mało tego, dokonywane one byłe bezpośrednio od lokalnych górników, co dodatkowo zmniejszyło zależność od dolara. Warto przy tym wspomnieć, że kraje BRICS odpowiadają za 20% globalnej podaży złotego kruszcu. Natomiast poniższa grafika pokazuje, że zakupy złota w krajach BRICS rosną niemal od linijki. Widać więc, że wiele krajów (w tym BRICS) dąży do posiadania jak największych rezerw w złocie, co powinno w dalszym stopniu napędzać popyt na ten metal.

Dyskusje o wspólnej walucie

Od samego początku w ramach BRICS przetacza się temat ustanowienia wspólnej waluty rezerwowej. Myślę, że nie trzeba szczególnie wyjaśniać, jakim zagrożeniem byłoby to dla dolara. Niemniej, przez ostatnie lata był to tylko mglisty zamysł, często wyśmiewany przez Amerykanów, jakoby miał być to wieczny plan, który nigdy się nie ziści. Na szczycie w Kazaniu w 2024 roku dyskutowano o „BRICS Pay”, czyli systemie płatności opartym na blockchainie i nowej walucie. Natomiast na spotkaniu w Rio de Janeiro, prezydent Brazylii również wspomniał o takowym pomyśle. Niemniej główni decydenci (Chiny i Rosja), mimo iż chętni, to dość defensywnie podchodzą do wspólnej waluty i podkreślają, że je jeszcze na to za wcześnie. Podsumowując, ten aspekt polityki BRICS nadal możemy uznać za sferę marzeń.

Giełda metali szlachetnych w Moskwie

W październiku 2025 roku z inicjatywy BRICS uruchomiona została giełda metali szlachetnych w Moskwie. Pozwala ona na rozliczenia w złocie, platynie, diamentach oraz metalach ziem rzadkich. Omija w ten sposób system SWIFT oraz London Metal Exchange. Rozwiązanie to uniezależnia kraje takie jak Rosja czy Chiny od potencjalnych sankcji i wspiera handel za pomocą surowców oraz walut krajów BRICS. Poza nową otwartą giełdą w Moskwie jest jeszcze giełda w Szanghaju skupiająca się na złocie i srebrze, która obsługuje 30% handlu złotem w RMB. Połączenie z nowo otwartym podmiotem może stworzyć wspólny rynek metali w ramach BRICS, co dodatkowo uniezależni ten blok od zachodnich wpływów. To wydarzenia tylko podkreśla, że rola złota w nadchodzącej przyszłości tylko się zwiększy.

Metale Ziem Rzadkich

BRICS wykorzystuje swoją kontrolę nad 72% zasobów metali ziem rzadkich (REE) jako lewar przeciwko zachodowi. Ostatnie głośne informacje o kontrolach eksportowych tylko to potwierdzają (więcej na ten temat w nadchodzącej prasówce). Chiny, będące potentatem na tym rynku, oraz najważniejszym członkiem BRICS dążą również do budowania alternatywnych łańcuchów dostaw, aby omijać możliwie najszerszym łukiem zachodnie wpływy. Stworzenie giełdy metali w Moskwie czyni ten proces jeszcze bardziej skutecznym. Przykładem mogą być tutaj inwestycje w Afryce. Czarny kontynent stanowi tutaj swego rodzaju bramę do realizacji strategii dedolaryzacji, gdyż na jego ziemiach znajdują się ogromne, niewydobyte pokłady REE (nawet 10% globalnej podaży w ciągu następnych 5 lat)

W Angoli powstaje nowa inwestycja wydobywcza. Od 2026 roku ma produkować 20 tys. ton mixed rare earth carbonate (MREC) rocznie, co pokryje 5% światowego zapotrzebowania na metale magnetyczne. Do eksportu wykorzystywany ma być Lobito Corridor (kolej Banguela). Jest to infrastruktura finansowana m.in. przez Chiny w ramach Belt and Road Initiative (BRI). Kluczowy jest tutaj fakt, iż omija ona w całości szlaki kontrolowane przez Zachód, ułatwiając tym samym handel z Chinami i Rosją. W ten sposób Chiny budują nową sieć zależności i odcinają rywali od dostępu do atrakcyjnych rynków pozyskiwania kluczowych dla gospodarki minerałów. Nie zdziwiłbym się, gdyby za kilka lat Angola dołączyła do BRICS.

Podobna sytuacja ma miejsce w Nigerii, która ma status partnera BRICS. Na jej terenie znajduje się największy w Afryce zakład przetwarzania REE. Planowane jest podwojenie jego mocy produkcyjnych. Z kim Nigeria będzie handlowała swoimi cennymi surowcami? Moim zdaniem będą to kraje takie jak Chiny, które od 2013 roku zainwestowały ok. 15 mld USD na tamtejsze projekty infrastrukturalne, a potencjalnie mogą zainwestować kolejne 20 mld poprzez FDI (Foreign Direct Investment) w nadchodzących latach.

Indie płacą za ropę w juanach

Nie bez znaczenia są również ostatnie doniesienia o tym, że Indie zaczęły płacić za rosyjską ropę w juanach. Wcześniejsze napięcia dyplomatyczne na linii Delhi-Pekin sprawiały, że Indie nie były tak chętne, aby wyświadczyć przysługę ich północnym partnerom i płacić za dobra w chińskiej walucie. Teraz jednak groźby USA w postaci potencjalnych wysokich ceł, pchnęły de facto kraj zarządzany przez Modiego w ramiona Xi Jinpinga. Na ten moment skala pominięcia dolara jest jeszcze niewielka, ale potencjalnie w ciągu kilku najbliższych lat nawet około 40% indyjskiego importu ropy będzie opłacane RMB. Oznaczać to może, że niedługo nawet 10% handlu ropą ominie dolara. W efekcie udział chińskiej waluty w płatnościach może wzrosnąć do nawet 7%.

Dolar nie jest na straconej pozycji

Pomimo faktu, iż kraje BRICS intensyfikują działania przeciwko dolarowi, to ten wciąż ma duże pole manewru do tego, aby utrzymywać swoją pozycję. Wystarczy wspomnieć, że chociażby amerykański system płatności SWIFT odpowiada za około 90% wszystkich międzynarodowych transakcji bankowych na świecie. W takich okolicznościach nawet chińskie inicjatywy (CIPS) nie są w stanie na ten moment zmienić status quo. Mało tego, jakiekolwiek próby szantażu ze strony USA mają wciąż dużą siłę rażenia. Kraj objęty takimi sankcjami mógłby zwrócić się do Chin, ale to tak naprawdę oznaczałoby kompletne przeorientowanie swojej polityki zagranicznej, jeżeli głównym sojusznikiem były do tej pory Stany Zjednoczone.

Następnie mamy cła, do których Donald Trump może i zdążył już wszystkich przyzwyczaić, ale wciąż są one istotnym orężem. W swojej kampanii celnej Trump wielokrotnie podkreślał, że nałoży dotkliwe (100%) cła na każdego członka BRICS z powodu planów wprowadzenia alternatywy dla dolara. Dopóki istnieją powiązania handlowe między USA a tymi krajami, dopóty Indie, czy RPA muszą liczyć się z ewentualnymi kosztami dedolaryzacji. Wygląda jednak na to, że w ostatnich latach mamy do czynienia z niszczeniem zbudowanych powiązań handlowych i kraje BRICS mogą próbować stawiać na stanowczy odwrót od USA.

Stany Zjednoczone mają również realną przewagę jeśli chodzi o stablecoiny, czyli kryptowaluty, których cena ściśle powiązana jest z ceną jakiejś waluty tradycyjnej. Aż 99% stablecoinów jest denominowane w dolarach. Jest to rynek wart obecnie 300 mld USD, z potencjałem wzrostu nawet do 4 bln USD. Dzięki tym aktywom ludzie na całym świecie mogą wysyłać sobie środki z pominięciem banków. Wystarczy aplikacja do przechowywania kryptowalut. W biedniejszych krajach z gorszym dostępem do bankowości może to mieć duże znaczenie, a obrót instrumentami takimi jak USDC wspomaga popyt na dolary.

Podsumowanie

W XXI wieku pozycja dolara powoli się osłabia, co jest w głównej mierze spowodowane globalizacją. To ona umożliwiła rozwój takim krajom jak Chiny, czy Indie, które gdy poczuły się wystarczająco silne, postanowiły rzucić wyzwanie Stanom Zjednoczonym. BRICS od lat planuje uniezależnienie się od dolara. Cały proces nie przebiega bardzo dynamicznie, ale w ostatnim czasie możemy dostrzec konkretne kroki, które mają przybliżyć realizację tego celu: utworzenie giełdy metali szlachetnych w Moskwie, czy też handel ropą rozliczany w juanach. Dodatkowo kontrola Chin nad metalami ziem rzadkich sprawia, że BRICS może tworzyć łańcuchy dostaw kluczowych surowców w oderwaniu od dolara.

Rola juana oraz innych walut będzie rosnąć, ale nie możemy zapomnieć, że globalny handel jest wciąż domeną amerykańskiej waluty. System SWIFT nie zostanie prędko zastąpiony, a stablecoiny to wciąż niezaprzeczalna przestrzeń dominacji USA. Tym, co należy zrozumieć, jest fakt, że BRICS nie skupia się jedynie na snuciu wizji świata bez hegemonii dolara, ale podejmuje już konkretne kroki, które mają taki scenariusz zrealizować. Moim zdaniem jeden cel został już przez BRICS osiągnięty, a mianowicie taka rzeczywistość, w której wyłonienie się wielobiegunowego porządku świata jest jak najbardziej prawdopodobne. Nie ulega więc wątpliwości, że w nadchodzących latach walka ta będzie tylko nabierać tempa, co będziemy dla Was na bieżąco analizować.