ZUS – system emerytalny, piramida finansowa, a może coś innego?

Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest instytucją, która nie cieszy się zbyt dobrą opinią. Zarówno w mediach, jak i podczas codziennych rozmów utożsamia się ją ze wszystkimi ciemnymi stronami rządowej biurokracji. Kojarzona jest często ze słowami, takimi jak: „wyzysk”, „kradzież”, czy „przymus”. Pracodawcy krzywią się na samo wspomnienie trzyliterowego skrótu, a pracownicy wznoszą oczy ku niebu analizując “paski” z ostatniej wypłaty. Wśród wielu inwektyw okazujących niechęć do owej organizacji, często pada „piramida finansowa” lub „schemat Ponziego”. Ale czy jest to właściwe określenie?

Czy ZUS jest piramidą finansową?

Aby odpowiedzieć na powyższe pytanie, musimy najpierw określić cechy charakterystyczne dla takiego modelu oszustwa. Cały proceder wygląda tak, jak na poniższej grafice. Na jego szczycie jest założyciel, którego zyski są zawsze największe. Pod nim budowane są kolejne piętra werbowanych uczestników, których mami się obietnicami wysokich zysków. Każda kolejna osoba na danym poziomie piramidy czerpie bezpośrednie zyski z zaangażowanych przez siebie nowych uczestników z niższych szczebli, a tylko pewną część przekazuje wyżej. Nowa osoba wpłaca więc „wpisowe”, które zostaje rozdzielone na osobę ją rekrutującą oraz jej zwierzchników, oczekując, że niebawem to ona będzie beneficjentem takiego bonusu.

Piramida finansowa upada, gdy przestają do niej przystępować kolejni uczestnicy. Zwykle następuje to relatywnie szybko. Brak wpłat od nowych ofiar odcina dopływ kapitału na wyższe piętra.

ZUS nie nakłania uczestniczących w nim ludzi do rekrutowania kolejnych. Oczywiście przystąpienie do ubezpieczenia jest dla większości pracujących Polaków obowiązkowe, jednak tym aspektem zajmiemy się w dalszej części artykułu. Zauważmy, że wysokość emerytury nie jest uzależniona od tego, ile osób przystąpiło do programu przed nami, ani ile osób zrekrutujemy. Istnienie deficytu w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych również jest argumentem wskazującym, że ZUS nie jest piramidą finansową. Saldo piramidy finansowej nigdy nie będzie ujemne, ponieważ już sam brak nowych wpływów powoduje jej upadek. FUS zaś kontynuuje swoje funkcjonowanie, mimo dziur budżetowych.

Czy ZUS jest schematem Ponziego?

Podobnie, jak w poprzednim akapicie, również tym razem przeanalizujemy mechanizm dokonywanego oszustwa. Schemat ten jest często mylony z piramidą finansową, jednakże różni się od niej bezpośrednim wpływem twórcy na wszystkich uczestników oraz brakiem prowizji za rekrutację nowych członków. Najczęściej organizatorzy schematu Ponziego roztaczają przed uczestnikami wizję bezpiecznej inwestycji przynoszącej ogromne zwroty. Wpłaty nowych uczestników w całości trafiają do twórcy, który wcale ich nie inwestuje, lecz zatrzymuje ich lwią część. Reszta środków pokrywa wypłaty starszych uczestników, co dodatkowo uwiarygadnia oszustwo. Schemat upada, gdy straci płynność, tzn. wtedy, gdy wielu uczestników postanowi wypłacić swoje „zyski”, przekonując się, że nie są w stanie tego zrobić.

W przypadku ZUSu nie mamy do czynienia z zapraszaniem do inwestowania w celu uzyskania znaczących zysków, tylko z zabezpieczeniem środków na emeryturę. To prawda, że wpłaty (składki emerytalne) nowych uczestników, są źródłem kapitału na wypłaty (emerytury) dla starszych, ale nie jedynym. Takim dodatkowym źródłem jest państwowe dofinansowanie świadczeń emerytalnych z bieżącego budżetu. To działanie jest równoczesnym zabezpieczeniem przed utratą płynności, która prędzej czy później ma miejsce w schemacie Ponziego.

Czym jest w takim razie ZUS?

Nie jest schematem Ponziego, ani piramidą finansową – ale to jeszcze nie oznacza, że mamy do czynienia z czymś moralnie dobrym. W tym przypadku jest zupełnie odwrotnie. Ten niesprawiedliwy system opiera się na zasadzie przymusu. Zmusza więc ogromną rzeszę ludzi do inwestowania swoich oszczędności nie pozostawiając im prawa wyboru. Inwestycja ta jest, lekko mówiąc, nieopłacalna, co zostanie wykazane w dalszej części artykułu. Ponadto państwo nakazując społeczeństwu niegospodarne lokowanie kapitału, powoduje jego zubażanie. Jest to wysoce perfidne. Biedniejsze społeczności są bowiem silniej uzależnione od pomocy państwa, a więc od polityków. To oni zyskują najwięcej na ZUS-ie, ponieważ dostają narzędzie do populistycznego zdobywania głosów oraz utrzymania władzy. Bo tym właśnie są wszelkie “trzynastki”, “czternastki” i inne dodatki, za które sami płacimy. Jest to system niewydolny i niesprawiedliwy, budowany na wymuszonym zaufaniu do instytucji publicznych oraz politycznych obietnicach.

Przeczytaj również:

• Inflacja – wszystko co musisz wiedzieć
• Jak zarobić w młodym wieku?
• Sposoby na oszczędzanie

Ubezpieczenie społeczne jest w działaniu podobne do ubezpieczenia komercyjnego. Płacąc ubezpieczenie za samochód, nasz ubezpieczyciel zakłada, że nie będziemy mieli żadnego wypadku i będzie mógł nasze składki przeznaczyć na incydentalne odszkodowania, pokrycie kosztów działalności i własne zyski. Kiedy płacimy składkę emerytalną, ubezpieczyciel przyjmuje statystyczną długość życia (wykres poniżej). Część ubezpieczonych pożyje dłużej zyskując w pewnym kontekście, a część niestety nie nacieszy się emeryturą i tym samym pomoże zasilić emerytury dla tych, którzy przekroczyli statystyczną długość życia. To nie oznacza, że w ten sposób system wyrównuje swoje saldo. To niestety dopłaty z budżetu państwa pozwalają ZUS-owi na przetrwanie. Budżet państwa tworzymy zaś my – płacąc coraz wyższe podatki. Musimy więc dopłacać coraz więcej, aby system mógł nam oddać coraz mniej, co świadczy o jego niewydolności.

ZUS ma za zadanie wypłacać ubezpieczonemu obliczoną kwotę pieniędzy po osiągnięciu wieku emerytalnego. W większości przypadków zakłada się, że ubezpieczony przez czas trwania swojego życia zawodowego odprowadzał określone składki z każdej wypłaty, tworząc kapitał, który ma mu zostać zwrócony w przyszłości, a w chwili jego wpłacania posłuży do podtrzymywania ciągłości działania systemu. Ubezpieczony nie musi podejmować żadnych decyzji ani zdobywać wiedzy inwestycyjnej, aby w jakimś stopniu zostać zabezpieczonym finansowo na jesień swojego życia. Ceną za ten komfort jest brak możliwości decydowania o własnych pieniądzach. Kierowanie nimi w racjonalny sposób wymaga poświęcenia czasu na naukę, determinacji, odpowiednich cech charakteru i przyjęcia na barki odpowiedzialności za wszelkie podjęte działania i ich konsekwencje. Nie każdy człowiek jest w stanie sprostać takim wymaganiom i nie zawsze jest to spowodowane wyłącznie ignorancją.

Wysokość składki emerytalnej to 19,52% podstawy wynagrodzenia (po 9,76% płacą pracownik i pracodawca). Z czego 12,22% trafia na indywidualne konto w ZUS (I filar), a 7,3% trafia na indywidulane subkonto (II filar). Podział na te dwa filary jest przewidziany dla osób urodzonych po 1968 roku. Warto wspomnieć, że środki z subkonta są dziedziczne – nie jest to możliwe w przypadku piramidy finansowej czy schematu Ponziego. Możliwe jest również przekazywanie części środków z drugiego filaru na konto OFE (Otwarty Fundusz Emerytalny) – ubezpieczony musi jednak wyrazić taką chęć. W takim wypadku na II filar trafia 4,38%, a pozostałe 2,92% jest inwestowane w akcje, obligacje i inne instrumenty finansowe. Nie możemy jednak decydować co konkretnie będzie kupione za nasze oszczędności. Potocznie mówi się, że składka emerytalna trafia na konto ZUS, ale z formalnego punktu widzenia wędruje do FUS (Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).

Od 1999 roku ZUS funkcjonuje w systemie zdefiniowanej składki – co to oznacza? Na wysokość naszej emerytury ma wpływ ilość i wysokość składek jaką sami zapłaciliśmy oraz przewidywany czas, przez jaki będziemy ją pobierać. Wysokość obecnie pobieranych emerytur nie jest uzależniona od wydajności pracy czy wysokości składki, jaką dziś płacą ubezpieczeni. Nie jest też zależna od liczby płatników składek, ani od liczby osób na rynku pracy, czy też od średniego wynagrodzenia w gospodarce. Pamiętajcie, że nie rozważamy tutaj siły nabywczej emerytury w momencie jej pobierania, a jedynie jej „nominalną” kwotę. Zastosowano tu cudzysłów, ponieważ w ZUS funkcjonuje mechanizm waloryzacyjny. W uproszczeniu powiększa on zapis na kontach ubezpieczonych o wielkość inflacji. Corocznej waloryzacji podlegają również obecnie wypłacane świadczenia. Jest to dobry powód dla rządu, aby oficjalna inflacja CPI była zaniżana.

Według obecnych zasad wskaźnik ten nie może przyjmować wartości ujemnych w przypadku deflacji. Mechanizm waloryzacji może jednak zostać zmieniony w przyszłości i nie możemy go brać za pewnik.

Istnieje możliwość zwiększania swojej przyszłej emerytury poprzez dobrowolne inwestowanie w ramach tzw. III filaru, co wymaga od nas powierzenia instytucjom finansowym kolejnej części comiesięcznej wypłaty. W przeciwieństwie do dwóch pozostałych filarów, środki te będą w naszym imieniu inwestowane i w pewnych przypadkach możemy decydować o kupowanych aktywach. Mowa tutaj o IKZE (Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego), IKE (Indywidualne Konto Emerytalne) i PPK (Pracownicze Plany Kapitałowe).

Skąd ZUS ma pieniądze?

Trzonem finansowania wypłacanych emerytur jest Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (FUS). Jego konto zasilane jest regularnie kapitałem pobieranym z wypracowanych pensji oraz od pracodawców. Ten regularny zastrzyk gotówki powinien być wystarczającym źródłem dla ZUS. Tak się jednak nie dzieje. Dlaczego? Jednym z powodów jest niż demograficzny – prowadzi on do sytuacji, gdzie aktywnych zawodowo jest coraz mniej, a emerytów coraz więcej. Zachęty ze strony polityków do przedłużania czasu życia zawodowego są więc próbą sztucznego polepszenia bilansu ZUS – w takiej sytuacji spadałaby bowiem liczba świadczeniobiorców, a wzrastała liczba czynnych zawodowo (płacących składki).

Śledząc wskaźnik pokrycia FUS na przestrzeni lat możemy zauważyć jego poprawiającą się sytuację. Wskaźnik ten mówi nam, ile procent swoich zobowiązań FUS jest w stanie pokryć z własnego budżetu. Od 2008 roku utrzymuje się trend wzrostowy z największą korektą w następstwie wybuchu pandemii w 2020 roku.

Czy ta tendencja się utrzyma? Raczej nie. Prognozy udostępniane przez ZUS na lata 2024-2028 nie napawają optymizmem, ponieważ przewidują powiększający się z roku na rok deficyt. Oznacza to, że państwo (czyli tak naprawdę podatnicy) będzie zmuszone w większym stopniu dofinansowywać budżet FUS. W 2022 r. pokrycie wydatków FUS z płaconych na bieżąco składek wynosiło 85% – brakująca część wyniosła niebagatelne 40 mld złotych, czyli aż 8% wszystkich wydatków budżetowych.

Czy ZUS może upaść?

Widmo bankructwa ZUS wraca jak bumerang przy okazji każdych wyborów i populistycznych debat. Co jednak musiałoby się wydarzyć, aby do tego doszło? W skrócie – musiałoby zbankrutować państwo. W takim wypadku bezwartościowe stałyby się również obligacje skarbowe, a polskie rynki akcji i nieruchomości doświadczyłby ogromnego kryzysu. Historia istnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych sięga 1934 roku. Jego działania nie przerwała nawet II wojna światowa. W 1955 zlikwidowano ZUS, a jego zadania (na wzór radziecki) przekazano związkom zawodowym oraz Ministerstwu Pracy i Opieki Społecznej. Po 5 latach ZUS reaktywowano, ponieważ przyjęte rozwiązanie okazało się niewydolne. Od tego czasu działa nieprzerwanie pomimo zmian ustrojowych 1989 roku, reform (np.1999 roku) i kryzysów finansowych.

Nie zapominajmy, że starzejące się społeczeństwo oznacza tworzenie się dużej grupy wyborczej, dla której system emerytalny i jego działanie, będzie jednym z najważniejszych aspektów rozważanych podczas głosowania w wyborach. Politycy mając tego świadomość nie będą mogli sobie pozwolić na ignorowanie tej grupy społecznej.

Przeczytaj również:

• Jak odłożyć 14 milionów na emeryturę?
• Jak działa IKE i IKZE?
• IKE, IKZE, PPK – czy warto?
• Jak stać się bogatym człowiekiem?

Niebezpieczeństwa stojące za ZUS

Według raportu „Czy polski system emerytalny zbankrutuje”, opublikowanego w 2019 roku przez Instytut Badań Strukturalnych, do 2060 roku wydatki emerytalne jako procent PKB, utrzymają się na podobnym do obecnego poziomie. Niestety jest to tylko pozornie korzystna prognoza i na dodatek ostatnia.

Wydatki na emerytury pozostaną na podobnym poziomie, ponieważ spadać ma wysokość świadczeń emerytalnych. Oznacza to, że miliony emerytów będzie doświadczało ubóstwa. Nie będą w stanie przeżyć korzystając tylko ze swoich emerytur. Będą zmuszeni wybierać pomiędzy opłaceniem rachunków, kupieniem żywności, a ratowaniem własnego zdrowia. Negatywnie przełoży się to również na ogólną kondycję polskiej gospodarki. To konsekwencja konieczności chronienia tego systemu emerytalnego przed upadkiem, spowodowanym pogłębiającym się kryzysem demograficznym.

Warto wziąć pod uwagę wzrastającą przewidywaną długość życia. Według GUS w 2060 roku kobiety będą żyły średnio 5,7 roku dłużej (85,4 lat), a mężczyźni średnio 7,5 roku dłużej (78,7 lat). To ma znaczący wpływ biorąc pod uwagę ten sam wiek emerytalny. Poniższy wykres obrazuje jak będzie zmieniał się stosunek liczby osób pobierających emerytury do liczby osób płacących składki emerytalne.

Przewiduje się, że do 2060 roku w Polsce nastąpi największy w Unii Europejskiej spadek stopy zastąpienia. Jest to wskaźnik, który mówi nam jaka będzie wysokość pierwszej emerytury w stosunku do ostatniego wynagrodzenia przed przejściem na emeryturę. Przykładowo: jeśli wskaźnik ten wynosi 20%, oznacza to, że ktoś kto ostatnią pensję pobrał w wysokości 5000 zł otrzyma zaledwie 1000 zł pierwszej emerytury.

Nieprzypadkowo użyłem takiego przykładu. Z wykresu wynika, że w 2060 roku stopa zastąpienia dla Polski ma spaść właśnie do około 20%. Trzeba powiedzieć to wprost – wobec podstawowych potrzeb starszego człowieka to będą grosze.

W 2014 roku stopa zastąpienia wynosiła 61,8%. W 2024 roku to około 53%. Tendencja spadkowa ma się utrzymywać na przestrzeni dziesięcioleci. Należy tutaj nadmienić, że stopa zastąpienia odnosi się do ostatniej wypłaty, a kapitał na koncie emerytalnym gromadzimy dłuższy czas – także wtedy, gdy nasza pensja jest o wiele niższa, niż w ostatnim roku pracy. Biorąc to pod uwagę stopa zastąpienia systemowo musi być o wiele niższa niż wypłata, do której zdążyliśmy się przyzwyczaić.

Jak rząd może ratować ZUS

Powyższy akapit budzi grozę i równolegle rodzi pytanie: jak można temu przeciwdziałać? Po pierwsze pamiętajmy, że prognozy długoterminowe są tworzone na podstawie aktualnych danych, które mogą całkowicie się zmieniać przez kolejne dziesięciolecia. Główną przyczyną zagrożeń dla omawianego systemu emerytalnego jest kryzys demograficzny oraz sposób funkcjonowania samego systemu. Ułomności ZUS-u zapewne będą mu towarzyszyć, jednak kryzys demograficzny w długim terminie może zostać zażegnany, chociaż dziś trudno jest nam to sobie wyobrazić.

Rząd również może swoimi staraniami ratować działanie ZUS i dla przeciętnego obywatela jest to fatalna wiadomość, ponieważ wiąże się ona albo z obniżeniem wielkości świadczeń, albo ze zwiększeniem podatków. Oto lista przykładowych rozwiązań:

• podniesienie wieku emerytalnego, czyli mówiąc wprost – oszukanie obywateli, którym w momencie rozpoczęcia przez nich pracy, oferowano niższy wiek emerytalny,
• zmiana algorytmu obliczania emerytur tak, aby obniżyć ich wielkość, czyli w efekcie absurdalnie niskie emerytury,
• zmiana lub wycofanie mechanizmu waloryzacji, czyli w efekcie absurdalnie niskie emerytury,
• zmiana systemu składkowego (podwyższenie składek), czyli zwiększenie skali przymusu,
• objęcie systemem składkowym większej liczby osób. czyli okradanie ludzi na jeszcze większą skalę na rzecz niewydolnego systemu.

Czy emerytura z ZUS się opłaca?

Aby to rozważyć musimy być świadomi co wpływa na wysokość pobieranej emerytury. Jak wspomniane zostało wcześniej – na kwotę naszej emerytury wpływa liczba składek i ich wysokość, zdeponowana w czasie trwania naszego życia zawodowego. Tworzy to pewien kapitał, który dzielony jest przez oczekiwaną długość życia. Długość ta liczona jest jako średnia wartość dla całej populacji, nie dla każdego z osobna. Sporządza się je w oparciu o dane o zgonach w poszczególnych grupach wiekowych. Co roku dane na ten temat publikuje Główny Urząd Statystyczny. Tak przyjęty sposób obliczania świadczenia jest niekorzystny dla mężczyzn, ponieważ statystycznie żyją oni krócej, a na emeryturę przechodzą o 5 lat później, względem kobiet. Powinni więc pobierać wyższe emerytury, jednak obecny system nie rozróżnia płci.

Sprawdźmy, jaki kapitał uzbiera osoba traktująca ZUS jako swój główny plan emerytalny. Poczynione zostały następujące założenia:

• Płeć: kobieta (przypadek korzystniejszy dla ubezpieczonego)
• Pierwsza pensja: 7824 zł brutto (średnie wynagrodzenie w Polsce w 2024 roku)
• Roczny wzrost wynagrodzenia: 4%
• Roczna inflacja: 2,5%
• Ilość lat przepracowanych: 42 (18-60)

Ostatnia pensja takiej osoby wyniosłaby 33 184 zł brutto, a jej pierwsza emerytura 10 520 zł – czyli nawet nie 1/3 swojej wypłaty z poprzedniego miesiąca. Zgromadzono by w ZUS kapitał w wysokości 3 180 184 zł (składki + ich waloryzacja) z czego 1 921 022 zł pochodziłoby z wpłat. Pozostałe 1 259 162 zł to zarobek wynikający z waloryzacji. Oznacza to roczny zysk na poziomie około 1%. Dla porównania średnioroczna stopa zwrotu dla złota za ostatnie 42 lata wynosi ponad 7%. Metale szlachetne to nie jedyna alternatywa. Można inwestować w obligacje indeksowane inflacją, nieruchomości mieszkalne lub usługowe, akcje spółek dywidendowych. Rozważać można nawet banki ziemi – czyli inwestycję polegającą na kupowaniu samych gruntów. To dość bezpieczne lokowanie swojego kapitału, ponieważ ciężko jest ukraść prawo do gruntu.

Podsumowanie

ZUS nie wykazuje cech typowego oszustwa. Przywodzi raczej na myśl wyłudzenie, ale na większą skalę niż znane nam piramidy finansowe czy schematy Ponziego. Jedna decyzja rządu może zmusić nowe rzesze Polaków do udziału w tym narodowym marnotrawieniu. Jego działanie wykorzystuje zaufanie do państwa polskiego, podobnie jak do złotówki czy obligacji skarbowych. Głębsza analiza tworzy obraz wadliwie zaprojektowanego systemu finansowego. Systemu, który tylko miejscami działa sprawiedliwie.

Warto sobie zdać sprawę, że analizowane ubezpieczanie emerytalne jest skrajnie niewydolne. Emerytury, które nam zaoferuje nie będą pozwalały na godne życie. W związku z tym powinniśmy już dziś zadbać o to, aby samodzielnie oszczędzać pieniądze i inwestować je w rozsądny sposób.

Celem tego artykułu jest rozwianie pewnych mitów oraz omówienie faktów. Chociaż odgórnie narzucony przymus przystąpienia do ZUS w pierwszym odruchu słusznie bulwersuje, po pewnej refleksji, możemy wpaść na jeden z niewielu powodów racjonalnie go tłumaczących. Przymus ten zapewnia bowiem gwarancję ciągłości działania systemu, który dla pewnych ludzi jest jedyną alternatywą. Dlaczego? Ponieważ nie każdy jest w stanie samodzielnie oszczędzać na swoją emeryturę. Życie pisze różne scenariusze. Można paść ofiarą oszustwa, zachorować, ulec wypadkowi, nie z własnej winy popaść w długi, itp. Jako inwestorzy staramy się je przewidzieć różne sytuacje i na nie przygotować. Co jednak z ludźmi, którzy nie są nawet świadomi czyhających niebezpieczeństw?

Argument o niesprawiedliwej formie zbiorowej odpowiedzialności jest po części zasadny. Z drugiej strony – życie w demokratycznym państwie niesie za sobą konieczność pomagania dla dobra ogółu. Musimy jednak uzmysłowić sobie, że wad obecnego systemu emerytalnego jest znacznie więcej, niż zalet z niego wynikających. Bieda, którą kreuje przewyższa pod każdym względem tą, której zapobiega.

Plany emerytalne czerpiące z I i II filaru to za mało. Pełnią rolę bardziej dodatku do emerytury niż gwarantującego godną starość jej trzonu. Obawa przed zbyt niskimi świadczeniami emerytalnymi jest więc uzasadniona. Czy posiadanie takiej wiedzy niesie za sobą pewną odpowiedzialność? Być może rolą świadomych ludzi jest informowanie pozostałych. Rozmawiajmy z rodziną i bliskimi nam ludźmi – mówmy, np. o IKE, czy IKZE. Dzielmy się wiedzą, którą mamy, a być może pomożemy budować lepszą rzeczywistość. Przede wszystkim jednak – sami starajmy się być przykładem dla innych. Edukujmy się, inwestujmy, uświadamiajmy.

P.S.

Z racji długości artykułu, nie miałem możliwości, aby dogłębnie omówić temat ZUS z perspektywy przedsiębiorców. Nie ulega jednak wątpliwości, że w większości są oni pokrzywdzeni w tak działającym systemie. Prowadzenie firmy to ciężka praca i dodatkowo wiąże się z podejmowaniem ryzyka. Jednocześnie składki w przypadku przedsiębiorców rosną z roku na rok. Na końcu większość z nich i tak będzie mogła liczyć jedynie na minimalną emeryturę.